Spielbergs visionaire sciencefiction-oeuvre

Met Disclosure Day keert Steven Spielberg deze zomer terug naar het sciencefictiongenre. We denken daarbij vooral aan spectaculaire visuele effecten, maar wie goed kijkt naar Spielbergs scifi-oeuvre, ziet haarscherp hoe de samenleving in de laatste vijftig jaar veranderd is.

Grootmeester Steven Spielberg brak in de jaren zeventig door als een van de jonge honden die Hollywood een nieuwe richting gaven. Maar in tegenstelling tot bevriende movie brats als Martin Scorsese, Brian De Palma en Francis Ford Coppola had Spielberg niet de ambitie om maatschappijkritiek te bedrijven of met nieuwe vertelvormen te experimenteren.

Kaskrakers als Jaws (1975) en Raiders of the Lost Ark (1981) waren eerder nostalgisch dan experimenteel: achtbaanritten waarin zijn virtuoze techniek de zalen plat speelde. Toch zien we met name in zijn sciencefictionfilms steeds opnieuw een heldere visie die de tijdsgeest perfect weet te vangen – en die in de loop van de jaren steeds onheilspellender is geworden.

Terugblikkend op Spielbergs indrukwekkende oeuvre (vijfendertig speelfilms in ruim vijftig jaar) is sciencefiction zijn meest standvastige genre. Met Disclosure Day, waarvoor de verwachtingen deze zomer hooggespannen zijn, maakt hij voor de negende keer een blockbuster die speculeert over onze toekomst. Met een plot die draait om de ontdekking dat het bestaan van buitenaardse wezens een goed bewaard geheim is onder de machtige elite, grijpt deze nieuwe blockbuster terug naar de film die zijn stijl, zijn filosofie, en zijn publieke imago jarenlang zou definiëren: Close Encounters of the Third Kind (1978).

Na het monstersucces van Jaws spande het erom: was Spielberg een eendagsvlieg die al zijn kruit had verschoten met de eerste moderne blockbuster? Of was dit het begin van een nieuw tijdperk, waarin peperdure spektakelfilms de dienst zouden uitmaken in Hollywood? Het succes van Close Encounters of the Third Kind bood een antwoord op die vragen. De film zette niet alleen de toon voor een nieuw tijdperk voor de filmindustrie, maar was ook bepalend voor de koers van Spielbergs carrière.

Buitenaardse signalen
Deze indrukwekkende klassieker, waarvoor Spielberg ook het script schreef, draait om een doodgewone man die na het zien van een ufo geobsedeerd raakt door buitenaardse signalen, en een complot vanuit de overheid ontdekt om dit voor de bevolking te verhullen. Dit thema haakte effectief in op trends die destijds in opkomst waren, waarin spiritualisme gecombineerd werd met complottheorieën over aliens. Het komt samen in een film die sciencefiction gebruikt om het ouderwetse bijbelepos nieuw leven in te blazen: voor hoofdpersoon Roy Neary zijn de ufo’s een roeping die betekenis en structuur bieden in een schijnbaar cynische wereld.

Hier deed Spielberg een paar jaar later een schepje bovenop met E.T. the Extra-Terrestrial (1982). Opnieuw was de buitenaardse bezoeker het geruststellende bewijs dat er meer was tussen hemel en aarde. E.T. geeft richting aan het stuurloze bestaan van de jonge Elliott, wiens leven is ontwricht door de scheiding van zijn ouders. Het gebrek aan een vaderfiguur staat in de film symbool voor de teloorgang van geloof in de moderne wereld. In het buitenaardse mannetje vindt Elliot iemand die de wijsheid van een vaderfiguur combineert met de onschuld van een jong kind. E.T. belichaamt daarmee perfect de christelijke drie-eenheid: vader, zoon, en heilige geest ineen!

Vandaar dat Spielberg in de jaren tachtig werd gezien als vaandeldrager van Reagans neoconservatieve contra-revolte. De grote familiefilms waaraan hij als producent zijn naam verbond – Poltergeist (1982), Gremlins (1984), Back to the Future (1985), The Goonies (1985) – droegen een nostalgisch wereldbeeld uit waarin het kleinburgerlijke gezin als hoeksteen van de samenleving in ere werd hersteld. Spielbergs sentimentele inslag garandeerde daarnaast een geruststellend happy end dat inhaakte op het conservatieve onderbuikgevoel. Als geen ander wist Spielberg de dominante tijdsgeest in die periode te vangen.

Dubbele bodem
Begin jaren negentig veranderde er iets in de films van Spielberg. Jurassic Park (1993) was een commerciële comeback voor hem en een doorbraak op het gebied van visuele effecten, maar het was ook de eerste sciencefictionfilm waarin hij zich nadrukkelijk kritisch opstelde. In het decennium waarin het internet, cgi en digitalisering aan een onomkeerbare opmars waren begonnen, greep Spielberg terug op de klassieke Frankenstein-mythe om ons nadrukkelijk te waarschuwen voor de groeiende macht van Big Tech.

De arrogante nonchalance waarmee miljardair John Hammond in deze film dinosaurussen doet herrijzen was geïnspireerd op de megalomane fantasieën van Bill Gates en Steve Jobs. Net als de welbespraakte oligarchen van Silicon Valley weet Hammond zijn ideeën te verpakken in gelikte presentaties voor publiek en aandeelhouders. Maar hoe betoverend het product ook lijkt, het blijkt uiteindelijk een gevaar voor de consument.

De volgende fase in Spielbergs oeuvre werd in 2001 ingeluid door A.I. Artificial Intelligence, een film die hij erfde van vriend en bewonderaar Stanley Kubrick toen deze in 1999 onverwacht overleed. Door de ogen van het onschuldige robotkind David zien we een samenleving die na een ecologische catastrofe op het punt van omvallen staat. David wil niets liever dan een echt mens worden, maar de mensen die deze wereld bevolken blijken stuk voor stuk laf, egoïstisch en kortzichtig. Davids hart breekt wanneer hij beseft dat hij weinig meer is dan een stuk speelgoed, gemaakt ter afleiding voor rijke mensen, terwijl de wereld om hen heen vergaat.

Ieder voor zich
Die duistere blik op de toekomst kenmerkt ook het scifi-tweeluik dat Spielberg begin 21e eeuw met Tom Cruise maakte. Minority Report (2002) is een futuristische thriller die zich afspeelt in een nabije toekomst waarin experimentele technologie het mogelijk maakt om misdaden te voorspellen. Pre-Crime-rechercheur John Anderton (Cruise) arresteert mensen voordat ze hun misdaad hebben begaan, met als resultaat een schijnbaar utopische samenleving zonder gewelddadige misdrijven.

Maar ook hier laat Spielberg zien dat de introductie van schijnbaar onfeilbare nieuwe technologie in de praktijk een dubbele bodem blijkt te hebben. Want niet alleen werkt die technologie minder goed dan beloofd, de partijen die hun lot eraan hebben verbonden, zullen tot het uiterste gaan om dit te verhullen. En waar Hammonds dino’s nog beperkt bleven tot een particulier pretpark, wordt de Pre-Crime-technologie direct aangekocht door de overheid, met als resultaat een politiestaat. De film biedt daarmee een bijna profetisch commentaar op het gemak waarmee de exponentieel gegroeide IT-netwerken na de aanslagen van 9/11 werden ingezet om burgerrechten te schenden.

Drie jaar later keerden Spielberg en Cruise nog eens terug naar hetzelfde thema, ditmaal met een hedendaagse bewerking van dé klassieke sciencefiction-roman over een buitenaardse invasie. War of the Worlds (2005) illustreert hoezeer Spielbergs visie op de samenleving veranderd is sinds Close Encounters. De komst van buitenaardse wezens brengt ditmaal geen spirituele verlichting, maar laat op een pijnlijke manier zien dat het in een paranoïde post-9/11-wereld ieder voor zich is. In tegenstelling tot films als The Day the Earth Stood Still (1951) of Independence Day (1996) is de buitenaardse aanval geen aanleiding voor een hernieuwd gevoel van solidariteit, maar legt die juist bloot hoezeer we van elkaar vervreemd zijn geraakt.

Ready Player One (2018) probeerde er nog een optimistische draai aan te geven: in deze familiefilm zien we hoe binnen de digitale werelden waarin we onszelf met zijn allen dagelijks verliezen ook hechte vriendschappen ontstaan. Maar uiteindelijk is ook hier de conclusie dat we toch echt manieren moeten vinden om de vele valkuilen van Big Tech te weerstaan.

Disclosure Day haakt deze zomer in op de manier waarop complottheorieën inmiddels de overhand hebben gekregen in het publieke debat, en is daarmee de volgende stap in een sciencefiction-oeuvre dat ons al vijftig jaar een spiegel voorhoudt. Bovenop het spektakel, de actie en het onovertroffen oog voor compositie, montage en mise-en-scène zijn de films van Steven Spielberg een haarfijn afgestelde barometer van ons collectieve onderbewustzijn.

Disclosure Day draait vanaf 11 juni 2026 in de bioscoop.