FilmThuis – 26 augustus 2011

Het offer

Tarkovski: superieure eenvoud

The Andrei Tarkovsky Collection is de must buy dvd-collectie van dit najaar: het (bijna) complete oeuvre van De jeugd van Ivan tot Het offer.

Het offer

Andrei Tarkovski, alom beschouwd als de beste naoorlogse Russische regisseur, moet ooit zoiets als dit hebben gezegd: “Een beeld, een metafoor — in tegenstelling tot een symbool — is onbegrensd in zijn betekenis. Men kan niet over een oneindige wereld spreken met instrumenten die zelf begrensd en eindig zijn. We kunnen de formule analyseren volgens welke een symbool is opgebouwd, maar een metafoor is een wezen op zichzelf, dat uit elkaar valt bij elke poging om het aan te raken.”
Tarkosvki zag film als beeldhouwen in de tijd, wat ook de titel werd van een boek waarin hij zijn denken over kunst en filosofie beschreef. Film kan tijd vervormen en creëert zo openingen naar een andere beleving van de werkelijkheid, bijvoorbeeld door het verleden in de vorm van herinneringen altijd in het heden aanwezig te laten zijn. De Canadese filmkenner James Quandt merkte ooit op dat Tarkovski’s films de kijker net zoveel in tijd dopen als in water, een element dat altijd opvallend aanwezig is. Tarkovski’s ideeën over film als een middel om tijd en ruimte te duiden hebben de filmkunst voor altijd veranderd. Bij makers als Apichatpung Weerasethakul of Naomi Kawase is Tarkovski nooit ver weg maar ook veel andere makers zijn schatplichtig, zij het meer indirect. Andrei Zvyagintsev bracht in 2007 met The Banishment zelfs een hommage aan de Rus, iets dat de Franse alleskunner Chris Marker eerder al deed in de documentaire One Day in the Life of Andrei Arsenevich.
Wie zich dit jaar heeft voorgenomen om maar één dvd te kopen, zou de Tarkovski-box aan moeten schaffen die het Britse Eureka nu uitbrengt. De documentaire Voyage in Time en drie kortere films van de Rus ontbreken maar verder zijn alle zeven speelfilms erin opgenomen. Beginnend bij De jeugd van Ivan uit 1962 en eindigend bij Het offer uit 1986, het jaar waarin Tarkovski op 54-jarige leeftijd in Parijs overleed.

Spirituele onrust
Tarkosvki’s onbegrensde beelden zijn van een grote schoonheid. Geladen met tijd, op zoek naar het onzegbare maar tegelijk van een superieure aardse eenvoud. Een paard dat iets van gratie laat zien maar ook hint naar het onkenbare, water dat door een gat in het dak druppelt en kwetsbaarheid verbeeldt, maar dat net als de uitgewoonde gebouwen en vervallen industriële complexen ook de voortschrijdende natuur laat zien die volgens Tarkovski altijd een spoor van het goddelijke in zicht draagt. En nog meer water, regen vaak, maar ook sloten en poelen, stromend en stilstaand water. Overal dringen de elementen binnen.
Met Robert Bresson deelde Tarkovski een stilistische strengheid maar ook een diepgevoelde spirituele onrust, voortkomend uit het idee dat onze spirituele en materiële ontwikkeling uit evenwicht zijn geraakt, zoals hij in Het offer stelt. Maar anders dan Bresson en anders dan die andere grote Rus Sergei Eisenstein vervloekte Tarkovski de snelle montage van beelden omdat die de kijker zou dicteren wat die moest denken. Alleen lange shots geven de vrijheid om verbanden te zien en stil te staan bij de kwetsbaarheid van alles wat ons omringt. Die notie van verbondenheid en eenheid is cruciaal bij Tarkovski want al zijn films tonen iets dat gebroken is: het huwelijk van zijn ouders in De spiegel, de wereld in De jeugd van Ivan en Stalker, zijn spirituele overtuiging in Andrei Roebljov, zijn band met Rusland in Nostalghia, en alles tegelijk in Tarkovski’s laatste film Het offer. Het zijn allemaal pogingen iets van die broosheid te begrijpen en de wereld weer heel te maken. Maar in de kern blijven het mysteries, ‘wezens op zichzelf’, waarvan de beelden niet meer weg te denken zijn uit de filmgeschiedenis.
Tarkovski bleef een zwerver in alles, net als zijn personages. Zijn laatste twee films maakte hij in Italië en Zweden nadat de filmmaker in 1984 vanwege voortdurende problemen met de autoriteiten vanuit het buitenland niet meer naar Rusland was teruggekeerd. Maar die vrijheid kwam laat. Twee jaar later was hij dood.

Ronald Rovers

The Andrei Tarkovsky Collection Diverse films



Regie
Andrei Tarkovski

Distributie
Artificial Eye (regio 2)

Release Top 5

De hoogtepunten uit de dvd-oogst van september.

The King’s Speech
Dit praatgrage Britse koningsdrama over stotteraar George VI van Tom Hooper en met Colin Firth en Geoffrey Rush ging er in februari met alle Oscars vandoor. (Paradiso Home)

Club Zeus
Gemaakt als tussendoortje maar toch de meest volwassen film van David Verbeek. (Filmfreak)

Drei
Tom Tykwer doet een trio in zijn eerste Duitse speelfilm sinds Der Krieger und die Kaiserin. (Lumière)

Mistérios de Lisboa
De 111e film van de onlangs overleden regisseur Raúl Ruiz duurt maar liefst 272 briljante minuten. (Lumière)

Tender Son — The Frankenstein Project
Kille Hongaarse overdenking van Kornél Mundruzcó over de maakbaarheid van monsters en de verantwoordelijkheid van de kunstenaar. (Lumière)

Langste vechtscène ooit

De opwindende samoeraifilm 13 Assassins over een zelfmoordmissie van dertien strijders tegen een leger van tweehonderd man is misschien wel Miike Takashi’s meest publieksvriendelijke film tot nu toe, en in ieder geval zijn grootste. Een klassiek, opwindend epos met een daverende, 45 minuten durende slotakkoord.

Japan is anno 1845 een slangenkuil van intriges, botsende loyaliteiten en gecompliceerde clanstructuren, die in lang uitgesponnen praatscènes worden geschetst. Opletten dus. Maar wat niemand kan ontgaan is wie de slechterik is: Heer Naritsugu, de sadistische broer van de Shogun, altijd gekleed in onberispelijk wit. Met even sadistisch genoegen tekent Miike Takashi dit verveeld stuk chagrijn. Tekenend is dat Naritsugu als vermaak kinderen in zijn tuin laat ingraven, om ze dan kalm met pijl en boog te executeren. Van twee meter afstand.
Het is aan de alom gerespecteerde samoerai Shinzaemon (Kôji Yakusho) deze man te stoppen, met niet meer dan een handvol getrouwen. Natuurlijk zijn de dertien helden underdogs: mannen met buikjes of jonge knapen nog in het babyvet. Met ieder hun eigen motivatie: eergevoel, verlossing, of gewoon zin in een potje vechten. Zoals de woeste bosgids die de knots verkiest boven het zwaard, iedere samoeraicode bespottend, en daarmee een directe echo van Toshire Mifune in Kurosawa’s Seven Samurai. Want ook al is 13 Assassins een remake van Eiichi Kudo’s gelijknamige film uit 1963, de film doet vooral denken aan dit meesterwerk van Kurosawa. 13 Assassins mist misschien de grandeur en de rijke karakterkleuring van Seven Samurai, Takashi houdt zich uitstekend staande in z’n schaduw. Niet in de laatste plaats omdat hij een klassieke stijl hanteert, zonder freaky uitspattingen. Maar vooral vanwege de sensationele climax, waarbij de dertien samoerai met boobytraps en onverwachte trucs een compleet leger de vernieling in helpen. Een glorieus, bloedrood slot van een opwindende film.

Rik Herder

13 Assassins

Regie
Miike Takashi
Japan
2010
Met
Kôji Yakusho
Gorô Inagaki

141 minuten

Distributie
Artificial Eye (regio 2)

Bizarre western

‘De andere Sergio’ werd Sergio Sollima genoemd, om hem te onderscheiden van die andere westernregisseurs Leone en Corbucci. Zijn politiek getinte Faccia a faccia is nu uit op dvd.

Niet alleen is er weinig voor nodig om iemand in een moordenaar te doen veranderen, de stap naar fascistische dictator is vaak ook kleiner dan gedacht. Vorig jaar liet Marco Bellocchio in Vincere zien hoe zelfs Mussolini ooit begon als een ronkende socialist. Een paar jaar later was de sfeer in Italië veranderd en rende ook Benito achter een andere vlag aan. Maar wat precies doet iemand geweld gebruiken? Waarom kiest hij voor het ene of het andere kamp?
Sergio Sollima’s Italiaanse western Faccia a faccia uit 1967 staat bekend als een politieke western omdat hij zulke vragen op tafel legt. Iedereen kan zijn eigen plek in het leven bepalen, klinkt het in de eerste scène onvervalst liberaal uit de mond van een leraar die vanwege z’n kwetsbare gezondheid vanaf de Amerikaanse oostkust naar Texas vertrekt. Maar de intellectuele Fletcher blijkt onder de felle Texaanse zon niet moreel rechtschapener dan anderen en met een omgekeerde ‘Eliza Doolittle’ verandert hij in een moordenaar en een verkrachter. Sollima lijkt door een microscoop op zoek naar het omslagpunt. Wanneer verandert de man met een afkeer van geweld in een crimineel die moordt en plundert? Zijn het de omstandigheden of is het aangeboren? Misschien verandert Fletcher wel omdat hij zo dicht mogelijk bij z’n criminele tegenspeler Solomon Beauregard Bennet wil zijn. Want dat is tenminste een echte vent. We zullen het nooit weten.
‘De andere Sergio’ werd Sollima genoemd, omdat hij na Sergio Leone en Sergio Corbucci de belangrijkste Italiaanse westernregisseur was. Faccia a faccia is in ieder geval een van de iconen uit het genre van de spaghettiwestern. De curieuze sfeer met z’n passieve hoofdpersoon doet Faccia a faccia opvallend afsteken bij alle mainstream westerns die in de tweede helft van de jaren zestig verschenen. En dan is er natuurlijk die homo-erotische ondertoon waarmee het hele westerngenre doordrenkt is. Butch Cassidy and the Sundance Kid? Pardon? The Wild Bunch? The Magnificent Seven? Blazing Saddles? Lijkt me duidelijk. Dus misschien draaide Sollima lang voor Brokeback Mountain al een western waarin meer speelt tussen twee mannen dan gezegd mocht worden. En net als in Brokeback Mountain loopt het hier helemaal verkeerd af.

RR

Faccia a faccia

Regie
Sergio Sollima
Spanje/Italië
1967
Met
Tomas Milian
Gian Maria Volonté

108 minuten

Distributie
Eureka (regio 2)

Beeld

Deze maand is het tien jaar geleden dat de torens van het World Trade Center vielen. Een blik op de psychologische verwerking van de aanslagen in tien jaar Hollywoodfilm.

Spider-Man
In de eerste teasertrailer voor dit spinnenspektakel, die net voor de aanslagen werd uitgebracht, vangt Spider-Man een helikopter vol schurken in een tussen de Twin Towers gespannen web. Zoals heel vaak in 2001 werden in de uiteindelijke film vrijwel alle shots waarin de torens te zien waren verwijderd. (Sony Pictures Home Entertainment)

25th Hour
Spike Lee was een jaar later de eerste die expliciet reflecteerde op de aanslagen. Drugsdealer Monty Brogan zwerft op zijn laatste avond op vrije voeten door een murw geslagen New York met zijn vrienden; een van hen heeft een appartement dat uitkijkt op de puinhopen van het WTC. (Walt Disney Studios Home Entertainment)

Munich
Net als Martin Scorsese dat eerder al in Gangs of New York deed, eindigt Spielberg zijn film uit 2005 met een overzichtsshot van New York waarin de Twin Towers het focuspunt zijn. Een subtiele herinnering dat de vicieuze cirkel van geweld en terrorisme uit zijn film schetst nog altijd voortduurt. (Paramount Home Entertainment)

Watchmen
Ja, de film speelt in 1985 en bovendien in een alternatief stripuniversum. Maar de torens zijn regelmatig zó prominent zichtbaar in de achtergrond dat ze ook thematisch belang hebben: ze zijn iconisch geworden, een ezelsbruggetje dat een politieke lading impliceert zonder dat die er per se hoeft te zijn. (Paramount Home Entertainment)

Remember Me
Nog een stap verder gaan we in 2010, als aan het slot van tranentrekker Remember Me (spoiler!) blijkt dat hoofdpersoon Tyler Hawkins (Robert Pattinson) ten onder zal gaan in de aanslagen, net nu hij zijn leven op orde heeft. Het leverde de film alom beschuldigingen van goedkoop effectbejag op. (Warner Home Video)

Import Top 10

Harakiri
In deze subtiele jidai-geki uit 1962 (ook bekend als Seppuku) ontleed Masaki Kobayashi met chirurgische precisie de erecodes van de samoerai. Op het afgelopen filmfestival van Cannes deed Takashi Miike het dunnetjes over in 3D met Ichimei, gebaseerd op dezelfde roman. (Eureka/Masters of Cinema, blu-ray & dvd r2)

The Iron Horse
De film waarmee regisseur John Ford in 1924 (hij was toen al enkele decennia bezig in Hollywood als maker van korte cowboyfilms) tot de Grote Jongens ging behoren. Dat ijzeren paard is uiteraard de trein, die oost- en west-Amerika aan elkaar verbindt en daarmee de moderniteit inluidt. (Eureka/Masters of Cinema, dvd r2)

Schloss Vogelöd
Deze vroege film van de expressionistische grootmeester F.W. Murnau kwam uit in 1921, een jaar voordat de regisseur zijn klassiekers Nosferatu en Phantom zou presenteren, en biedt een inkijkje in zijn stilistische ontwikkeling. (Eureka/Masters of Cinema, dvd r2)

Phantom Carriage
Meer Europese horror uit 1921, geregisseerd door Victor Sjöström die zelf ook de hoofdrol speelt. De extra’s focussen vreemd genoeg niet op de vader van de Zweedse cinema zelf, maar op zijn invloed op Ingmar Bergman. (Criterion, dvd r1)

Eclipse 28: The Warped World of Koreyoshi Kurahara
Vijf films, gemaakt in de loop van de jaren zestig, tonen de enorme breedheid van het oeuvre van de Japanse regisseur Koreyoshi Kurahara: van noir naar romcom naar psychologisch drama. (Criterion/Eclipse, dvd r1)

Ashes and Diamonds
De derde speelfilm van Andrzei Wajda, die zou uitgroeien tot een van Polens grootste filmmakers, speelt zich geheel af op 8 mei 1945, wanneer het eind van de Tweede Wereldoorlog het begin markeert van nieuw getouwtrek om de macht in Polen. (Arrow Academy, blu-ray)

Red Psalm
Meer Oostblok-geschiedenis van Second Run, de Britse distributeur die zich er in lijkt te specialiseren. Deze maand is de beurt aan Miklós Jancsó’s Red Psalm, een overdenking over revolutie en revolte aan de hand van een Hongaarse boerenopstand in 1890. (Second Run, dvd r2)

House by the Cemetary
Een vroege VHS-uitgave van deze eighties-Italo-horror van Lucio Fulci gooide de verschillende aktes van de film door elkaar. Deze blu-ray versie zal het grondiger aanpakken, al is nog de vraag of het verhaal over een moordenaar met maden in plaats van bloed er minder warrig van wordt. (Blue Underground, blu-ray regiovrij)

Roger Corman Cult Classics: Vampires, Mummies and Monsters Collection
Een nieuwe maand, een nieuwe box met de schatten uit de collectie van pulproducent Corman. Met dit keer vier variaties op de klassieke horrormonsters: vampiers, Frankenstein, mummies en monsters. (Shout! Factory, dvd r1)

The Exterminator
‘A sick example of the almost unbelievable descent into gruesome savagery in American movies’, aldus de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert. Nu op blu-ray in een ‘uncut’ versie met meer bloed en ingewanden dan ooit. (Synapse Films, blu-ray & dvd regiovrij)

Joost Broeren

Deze lijst is samengesteld door Boudisque (Vredenburg 31, Utrecht). Ga voor meer informatie naar boudisque.nl

Geschreven door de Filmkrant