Sergei Dvortsevoi over Ayka

Een piëta zonder kind

Niet alleen de beweeglijke stijl van de volgende camera doet aan de films van de broers Dardenne denken, Sergei Dvortsevoi schreef ook eenzelfde uitgebeend script over menselijkheid, moraal en basale keuzes. “Het leven bepaalt waar het heen wil; wij volgen.”

De 25-jarige Ayka is net bevallen als ze in Moskou uit een ziekenhuis ontsnapt. Een week lang probeert ze aan schuldeisers te ontkomen terwijl ze koste wat kost verborgen moet houden dat ze net moeder is geworden. Sergei Dvortsevoi dwingt je als kijker om vanaf die eerste scène stil te staan bij je neiging om te veroordelen: is het terecht om deze jonge vrouw meteen elke sympathie te ontzeggen? Had ze anders kunnen overleven in het genadeloze kapitalisme van de Russische hoofdstad?

Uit het keiharde steen van het Russische materialisme kerft Dvortsevoi met Ayka een piëta zonder kind: een beeld met compassie voor een jonge vrouw voor wie het lijden onontkoombaar is. Dat kerven kostte tijd, vertelde de regisseur in een groepsgesprek op het filmfestival van Cannes in 2018, waar zijn film in competitie draaide. “Zes jaar lang hebben we opnames gemaakt. Vooral in de winter. Bij mijn films is het geen normaal proces. Soms filmen we een tijd langs helemaal niks en repeteren we alleen. Plotseling draaien we dan weer dagen achter elkaar. Er is wel een plan. En de geldschieters bellen wel constant om te vragen wanneer we nou klaar zijn. Maar die creatieve benadering is mij veel waard. De essentie is dit: ik wil dat de camera niet weet wat er het volgende moment zal gebeuren. Net als het personage niet weet wat er het volgende moment zal gebeuren.”

In Moskou wonen en werken tienduizenden Kirgiezen in dezelfde barre omstandigheden als Ayka. Was dat de ruggengraat van het verhaal? “Nee, dit is echt een verhaal over keuzes en over hoe de natuur zal winnen. Wat je als mens ook plant. Maakt niet uit wie je bent. Het leven bepaalt waar het heen wil; wij volgen.”

U benadert die migratiecrisis vanuit een intens moment in het leven van een vrouw: het moment waarop zij een kind baart. Dat lijkt mij nogal een uitdaging voor een man. “Dat was het ook. In essentie is het echter niet alleen een film over een vrouw die een kind baart, maar een film over een mens die keuzes maakt. Je kunt zoals dit personage overal plannen voor maken, want Ayka is een slimme vrouw, ze kijkt vooruit. Toch laat de natuur je soms basale regels volgen. Hier is het de moedermelk die ervoor zorgt dat ze andere keuzes moet maken.”

Het onderwerp ‘moederschap’ is dit jaar prominent aanwezig op het festival. “Ik weet niet waarom. Misschien is het de tijd om over basale dingen te praten. In Moskou heeft iedereen het alleen maar over geld, geld, geld. De geur van geld hangt er overal. In zo’n toestand vergeten mensen soms de belangrijke dingen. De wezenlijke dingen.”

Is het geld of de hoop op een beter leven? “Ik bedoel dat geld soms al het andere gaat overheersen. Niet alleen in de maatschappij als geheel. Onder de arme Kirgiziërs waar we filmden werd openlijk gesproken over hoeveel een baby op zou brengen. Mensen hadden geld nodig. Ze hadden een baby. Nou, dan verkoop je de baby toch? Geld laat mensen morele grenzen uit het oog verliezen: aan de bovenkant van de samenleving met het graaien, maar ook aan de onderkant omdat er niets is om te graaien.”

U hebt een documentaire-achtergrond. Waarom hier geen documentaire over maken? “Onmogelijk. Het is niet moeilijk om over het onderwerp te praten. Maar om zo diep in iemands leven te duiken zoals we met Ayka doen, om zo dichtbij te komen, dat zou in een documentaire niet lukken.”

 U komt zelf uit Kazachstan. Voelde u ook de drang om naar Moskou te komen? “Ik kwam naar Moskou in het laatste jaar van de Sovjet-Unie. Toen lagen de verhoudingen anders. Plus: Kazachstan is een rijk land. Mensen hoeven niet zo nodig naar Moskou te gaan want er is genoeg werk. Voor Kirgiziërs en Oezbeken is het leven altijd al harder geweest. Ze komen niet eens naar Moskou voor een beter leven, het gaat voor veel mensen om óverleven. Nog maar vijf jaar geleden was het veel makkelijker om in Moskou te leven. Nu is alles duurder. Moskou is veranderd in een consumentenmaatschappij en in zo’n maatschappij heb je meer geld nodig om te overleven en erbij te horen. Ook al ben je arm.”

Dit verhaal hoor je vaak over Rusland. Hoe kan materialisme in Rusland zo sterk overheersen? “Door die veel te snelle overgang naar het kapitalisme. Daardoor zijn mensen basale waarden uit het oog verloren. Ooit geloofden we in communisme en niet in religie. Nu zeggen mensen religieus te zijn maar ze bidden alleen maar tot het geld en het goud.”