De lange lijnen van Richard Linklater

Valt er een lijn te ontwaren in het oeuvre van Richard Linklater, die met iedere film weer een nieuw genre of een nieuwe sfeer lijkt op te pakken? Jazeker: de lange lijn.

Toen School of Rock in 2003 verscheen, keken sommigen verbaasd op. Waarom kwam regisseur Richard Linklater met deze film? Wat moest de maker van het meanderende Slacker (1990), de ultieme romance Before Sunrise (1995) en, toen het meest recent, de vormexperimenten Waking Life en Tape (beiden 2001) met dit publieksvriendelijke vehikel voor komiek Jack Black?

Pas dik tien jaar later viel het puzzelstukje op zijn plek, toen in 2014 Boyhood uitkwam. Een film over de jeugd van de jongen Mason, van zijn zesde tot zijn achttiende, waar Linklater twaalf jaar lang aan had gewerkt, elke zomer een paar draaidagen. Beginnend in 2002, het jaar dat hij ook School of Rock draaide. In het licht van die vroege fase van de Boyhood-opnamen was het ineens heel logisch dat hij iets zag in een verhaal over een rebelse docent en de groep jonge tieners die hij begeleidt.

Zo bleek de carrière van Linklater, waarover de consensus was en nog steeds is dat er moeilijk één lijn in te ontwaren is, toch minder van de hak op de tak te springen dan gedacht.

Het is een indruk die Linklater ook zelf heeft omarmd. “Ik was dolgraag een regisseur geweest in het studiosysteem van de jaren veertig, zoals Vincente Minnelli”, zei hij in een interview met Time in 2005. “Zij maakten allerlei soorten films. Vandaag de dag krijg je geen telefoontje meer van een studiobaas die zegt: ‘Kom komende maandag die en die film maar maken’, je moet het zelf regelen.”

Verzuurd huwelijk
En inderdaad: Linklater springt al dik 35 jaar vrolijk van het ene genre naar het andere. Maar als je de tijdlijn van het maken van Boyhood als uitgangspunt neemt, zie je in de andere films die Linklater gelijktijdig maakte allerlei gebeurtenissen die zijn lange-lijnfilm spiegelen.

Het geldt niet voor elke film en het is nooit een op een, natuurlijk – daarvoor is de praktijk van filmproductie te grillig. Je weet als maker nooit precies wanneer een project van de grond komt, soms liggen scripts jaren op de plank. Maar toch: de lijntjes zijn te trekken.

Zo gaat het in Bad News Bears (2005, Boyhood-jaar 3) net als in School of Rock om een groep scholieren en een atypisch autoritair figuur – hier een honkbalcoach. Diens alcoholisme, waar acteur Billy Bob Thornton grofgebekte humor uit wringt, komt in Boyhood een stuk venijniger terug via de (kortstondige) aanwezigheid van Masons stiefvader.

Een jaar later draait een van de kruisende verhaallijnen in Fast Food Nation (2006) om tiener Amber en haar alleenstaande moeder Cindy. Die laatste wordt gespeeld door Patricia Arquette, die in Boyhood Masons moeder speelt en in die rol uiteindelijk haar kinderen ook grotendeels alleen opvoedt.

Welles
In het zesde jaar dat hij aan Boyhood werkt, maakt Linklater Me and Orson Welles (2008), waarin een door Zac Efron gespeelde tiener in 1937 terechtkomt in het theater waar de dan pas 22 jaar oude theaterbelofte Welles werkt aan zijn inmiddels befaamde bewerking van Shakespeare’s Julius Caesar. Hier zet de jongen, net als Mason in de ongeveer gelijktijdig opgenomen scènes in Boyhood, zijn eerste stappen op het liefdespad.

En dan is er nog dat ándere langelijnproject van Linklater, de Before-trilogie. De twee vervolgfilms Before Sunset (2004) en Before Midnight (2013) vormen min of meer het begin- en eindpunt van de draaiperiode van Boyhood. Twee films waarin de eenmalige ontmoeting tussen de personages van Julie Delpy en Ethan Hawke uit Before Sunset (1995) eerst uitgroeit tot een prille nieuwe relatie, en negen jaar later is uitgedraaid op een verzuurd huwelijk.

Hawke’s personage in deze films is zowel in zijn zoekende aard als in wat hij doormaakt – een milde midlifecrisis, een scheiding, de worsteling met zijn vaderschap – zeer vergelijkbaar met de rol die hij in Boyhood speelt als Masons vader. Dat is niet verwonderlijk als je weet dat de acteur, die inmiddels negen films maakte met Linklater, in beide rollen veel ruimte kreeg voor zijn eigen inbreng. Voor de twee Before-vervolgen schreven Hawke en Delpy samen met Linklater de scenario’s, en bij Boyhood gaf Linklater zijn goede vriend Hawke zelfs de opdracht om de film te voltooien mocht de regisseur overlijden voordat hij af was.

Musical
Inmiddels is Linklater opnieuw aan zo’n project met een lange adem begonnen. In 2019 werd aangekondigd dat hij een verfilming maakt van de musical Merrily We Roll Along, waarvan de opnamen in totaal twintig jaar zullen beslaan.

De door George Furth geschreven musical, met songs van Steven Sondheim, draait om Frank Shepard, die zich van een talentvol songwriter in de loop van enkele decennia opwerkt tot succesvol filmproducent in Hollywood. Maar om dat te bereiken gooit hij al zijn principes in de uitverkoop, wat een strijd oplevert met zijn beste vrienden. Het verhaal speelt zich in omgekeerd chronologische volgorde af – het begint met de oudere, succesvolle maar ongelukkige personages en keert stukje bij beetje terug naar hun bevlogen jongere jaren.

Linklater heeft de slotscène van zijn filmversie inmiddels dus al gedraaid, en werkt nu langzaam toe naar het begin. In de uiteindelijke film zullen we ergens rond het jaar 2040 hoofdrolspelers Paul Mescal, Beanie Feldstein en Ben Platt eerst zien zoals ze tegen die tijd zijn, waarna de film zal eindigen met dezelfde acteurs zoals ze er nu uitzien. Het is een project dat weer naadloos past in Linklaters door de werking van tijd geobsedeerde oeuvre, terwijl hij nooit eerder een musical maakte. En het roept de vraag op: hoe weerspiegelen de andere films die hij intussen maakt dat doorlopende project?

Getapte stamgast
Totdat de film uitkomt blijft dat gissen, maar de films die Linklater al uitbracht sinds Merrily We Roll Along werd aangekondigd, bieden wel wat aanknopingspunten. Het semi-autobiografische Apollo 10½: A Space Age Childhood (2022) laten we hier buiten beschouwing – gezien de lange aanlooptijd die vereist is voor de rotoscoopanimatie waarmee die film gemaakt is, was hij hoogstwaarschijnlijk al in de maak ver voor Merrily We Roll Along in zicht kwam.

Ook bij Hit Man (2023) is het nog wat zoeken. Het verhaal van een gewone kerel die voor de politie in allerlei rollen kruipt om huurmoordenaars uit de tent te lokken, lijkt niet direct relevant voor Merrily. Maar toen ik Linklater voor Het Parool sprak over de film, benadrukte hij dat het verhaal in feite gaat over acteren, en hoe de rollen die mensen spelen blijvend kunnen doorwerken in hun persoonlijkheid. Dan komen we dus al dichter bij de wereld van acteurs, theater en film.

Dat is nog evidenter bij de twee films die in 2025 in première gingen: eerst Blue Moon in Berlijn en vervolgens Nouvelle Vague in Cannes. In Nederland worden ze in omgekeerde volgorde uitgebracht.

Nieuwe maan
Nouvelle Vague, zijn portret van Jean-Luc Godard tijdens het maken van À bout de souffle (1960), laat onder meer zien hoe in de filmwereld artistieke pretenties botsen op financiële grenzen, en hoe je je daar soms niets van aan moet trekken.

Bij Blue Moon is de link nog duidelijker – dit portret van liedjesschrijver Lorenz Hart speelt achter de schermen van musicalmekka Broadway. De film opent met twee citaten, waarin Hart door collega Oscar Hammerstein “scherp en levendig en uitstekend gezelschap” wordt genoemd, en door zanger Mabel Mercer “de meest trieste man die ik heb gekend”. Ethan Hawke’s vertolking van Hart op een dieptepunt in zijn loopbaan, en slechts enkele maanden voor zijn vroege dood, toont razendknap die beide kanten van Harts persoonlijkheid, en maakt duidelijk dat die geen tegenstelling zijn maar in elkaars verlengde liggen: de getapte stamgast en de kwetsbare alcoholist die zich achter de grappen verschuilt.

Het zou zomaar een voorstudie kunnen zijn voor een tragisch einde van Frank Shepard in Merrily We Roll Along. Over vijftien jaar zullen we het weten.

Blue Moon draait vanaf 2026 in de bioscoop.