Boeken: Darkness Visible: The Cinema of Jonathan Glazer
De wereld door een vreemde lens
Under the Skin
Under the Skin gezien en vooral met vragen zitten? John Bleasdale schreef een pageturner over het mysterie van Jonathan Glazers films.
Ik moet dit even persoonlijk maken. Een boek over de films van Jonathan Glazer gaat onder meer over de film die ik in de poll van het Britse tijdschrift Sight and Sound twee keer als beste film aller tijden heb opgevoerd: Under the Skin (2013). Ik had niet door hoe persoonlijk die film voor me is, tot ik John Bleasdale’s Darkness Visible: The Cinema of Jonathan Glazer las.
Ik heb voor Filmkrant over Under the Skin geschreven, dus ik heb er woorden aan gegeven. Maar wat die film zo goed maakt, is waar die allemaal geen woorden aan geeft. Daar wil ik hier verder niet op ingaan, Bleasdale doet dat in het betreffende hoofdstuk uitstekend en uitgebreid. Wat ik wel wil zeggen, is dat ik twee pagina’s voordat het hoofdstuk over Under the Skin zou beginnen, plotseling in tranen was.
Waarom? Weet ik niet precies. Die film raakt voor mij een van de essenties van cinema – het onzegbare, onkenbare, onaanraakbare benaderen – en hoe meer woorden eraan zouden worden gegeven, hoe meer de film gereduceerd wordt tot iets begrijpelijks. Terwijl het onkenbare – de alien gespeeld door Scarlett Johansson – door Glazer tot het meest wezenlijke element van de film is gemaakt. Ik wilde de film niet gereduceerd zien. Bleasdale benoemt dat ook: woorden reduceren.
Misschien moet ik vervolgens zeggen dat de premisse van het boek – de duisternis duiden in Glazers films, commercials en muziekvideo’s – voor Bleasdale waarschijnlijk niet meer dan een excuus was om zich in Glazers werk te verdiepen. Preciezer nog: in Under the Skin en The Zone of Interest (2023).
Onverklaard
Bleasdale zegt dat eigenlijk ook door in het begin te melden dat het boek geen sluitend betoog zal zijn. Lees het boek dus niet om die duisternis verklaard te zien. Over Sexy Beast (2000) en Birth (2004) is bovendien ook genoeg interessants te zeggen. Plus: je wilt weten hoe Glazer via de commercials, twee korte films, muziekvideo’s en die eerste en tweede lange film bij Under the Skin en The Zone of Interest is uitgekomen. Zo is het boek opgebouwd.
De commercials waren vaak baanbrekend. Zie The Surfer voor biermerk Guinness, te vinden op YouTube. Soms iets te baanbrekend. De Britse chocoladefabrikant Cadbury stoeide in hun commercials altijd al met erotiek – vrouwen, natuurlijk, die onder soft-focus belichting opvallend enthousiast werden van Cadbury’s chocoladereep Flake – en Glazer dacht: dat kan beter. In zijn commercial danste Denis Lavant als de duivel in een Britse regentenpruik op de Spaanse trappen in Rome met een verzameling vrouwen in nachthemd aan z’n voeten. Dan verschijnt de slogan: ‘Succumb to the Crumb’. Cadbury weigerde.
Glazers muziekvideo’s kennen we allemaal, al wist je misschien niet dat hij erachter zat: ‘Karma Police’ en ‘Street Spirit (Fade Out)’ van Radiohead, ‘Virtual Insanity’ van Jamiroquai, ‘Into My Arms’ van Nick Cave, om er een paar te noemen.
Wat Bleasdale vooral scherp doet, is close reading. Hij ontleedt de vier speelfilms, analyseert waar je invloeden van andere makers ziet (met name Kubrick) en waar en hoe Glazer afwijkt van de romans die ten grondslag lagen aan z’n films. Een van de weinige citaten van Glazer (hij geeft nauwelijks interviews) verheldert waardoor Glazer zich bijvoorbeeld liet leiden bij het bewerken van Michel Fabers roman Under the Skin: “Seeing the world through an alien lens was our North Star.” We kijken naar een wezen dat we op geen enkele manier kunnen kennen. Zelfs het zwart waarin de mannen in de film oplossen kan van alles zijn. Of het gedachten heeft, kunnen we niet weten. Het is Bleasdale’s vernuft dat hij al vroeg in zijn analyse het artikel ‘What Is It Like to Be a Bat?’ van filosoof Thomas Nagel uit 1974 aanhaalt. Die vraag is niet te beantwoorden, omdat een vleermuis de wereld fundamenteel anders ervaart dan wij. Dat fundamenteel andere wilde Glazer de kijker met Under the Skin laten ervaren.
Duisternis
Glazers andere grote film is The Zone of Interest. De scène waarin Auschwitz-commandant Rudolf Höss in de duisternis staart, vormde de aanleiding voor dit boek, schrijft Bleasdale. Het hoofdstuk over de film gaat deels over wat je wel en niet van de Holocaust kunt laten zien en de keuzes die Glazer maakte om de realiteit van het kamp toch te kunnen benaderen. Hij geeft verdieping aan de film, ook voor mensen die The Zone of Interest al meerdere keren door hun hoofd hebben laten gaan.
Duisternis is er zeker in het werk van Jonathan Glazer, maar dat geldt voor veel serieuze makers. Dat is niet wat Glazer onderscheidt. Bleasdale zal veel mensen wel opnieuw of anders naar Glazers films kunnen laten kijken: fantastische constructen die tot op de vierkante millimeter zijn uitgewerkt. Waarin je dus ook nooit een cliché zult aantreffen. Nadat hij voor The Zone of Interest een Oscar won, zei Glazer tegen de Financial Times: “To me cinema should be a radical political space in this day and age. Be as bold as you can possibly be, as radical as you can be, be as political as you can be.”
Darkness Visible: The Cinema of Jonathan Glazer John Bleasdale | 2025, Sticking Place Books, New York | 244 pagina’s | € 28,95
