Trio’s

Vijf recente films gaan over driehoeksverhoudingen. Waarom zijn filmmakers daar zo verzot op? Aandacht voor trio’s, overspel en libertijnse liefde.

De meeste mensen zijn monogaam om praktische redenen. Daar is niks mis mee. Een hobby waarbij je steeds nieuwe leugens moet verzinnen, constant bang bent om betrapt te worden en bij ontmaskering te maken krijgt met hysterie en Gods toorn, doet de doorgaans in sportkantines en theaterfoyers zo amoureus aangelegde Nederlanders begrijpelijk terugzinken in hun avondstoel. Ondanks of dankzij die lethargie scoorde seksueel bedrog altijd hoog in de canon van relationele misère waar elke filmmaker z’n heil zoekt. Anonieme of buitenechtelijke seks is een droom, ook van degenen die dat verlangen ontkennen, en filmmakers komen daar graag aan tegemoet.
Komende maand verschijnen vier films die in een of andere vorm over zulke verhoudingen gaan: drei, brownian movement, never let me go en tuesday, after christmas. Vorige maand nog hadden we les amours imaginaires. Zeker, de ‘love triangle’, die hier pregnant ’trio’ heet of, kuis verwijzend naar z’n mathematische essentie, ‘driehoeksverhouding’, fascineert mannen en vrouwen al sinds de fallische fase, weten we door Freuds op cocaïne gestookte visioenen. Fallisch of niet, vijf films in anderhalve maand is bizar. Of niet? Nee, niet echt. In de filmgeschiedenis breek je je nek over de driehoeksverhoudingen.

Thatcher
Niet dat ze altijd als zodanig te herkennen zijn. In de nog te verschijnen biopic over Margareth Thatcher lijkt haar huwelijk met Denis Thatcher een traditionele verhouding tot we ons realiseren dat er een onzichtbare derde is die Maggie dient, namelijk Groot-Brittannië of, afhankelijk van uw politieke voorkeur, Satan. De vraag is dus: gaan films over monogame relaties goed bekeken niet altijd over trio’s? Is er niet altijd die onzichtbare derde in de vorm van een verborgen alliantie of een ideaalbeeld of een angstbeeld dat tussen de geliefden in staat? Of erger nog. "Ik ben uw dood", zegt de prinses die zich in Cocteau’s orphée tussen Orpheus en Eurydice nestelt. De dramatiek van het trio is zo krachtig dat Cocteau ervoor koos zelfs aan die tijdloze, mythische liefdesgeschiedenis een derde personage toe te voegen.
Het getal van drama is drie. Waarom had koning Lear drie dochters en niet twee? Waarom stopte Sartre drie vreemdelingen bij elkaar in Huis clos en niet twee of vier? Waarom moest in het christendom naast de vader en de zoon nog een heilige geest worden opgetrommeld? En waarom moest Bella ook met Jacob Black vrijen? Was Edward niet genoeg? En hoeveel indringende blikken kan een vrouw verdragen?

Kapmes
Maar soms ook zijn trio’s heel goed te herkennen. Zoals bij François Truffaut die vijftig jaar geleden al meer ballen had dan Joanne Rowling nu, met dat cryptische geneuzel tussen Hermione, Ron en Harry. Truffauts jules et jim is de mooiste driehoeksverhouding uit de filmgeschiedenis omdat het de meest doorleefde is. Met de uitzondering van brownian movement, maar daar komen we zo op. Truffaut wilde laten zien hoe de liefde tussen drie mensen echt in elkaar kan zitten, zonder kleinzielige angst maar vanuit vriendschap en compassie. En dat over een periode van vijfentwintig jaar zodat jules et jim zich niet beperkt, zoals James Salters three of André Téchiné’s les roseaux sauvages of Alfonso Cuaróns y tu mamá también wel doen, tot de ongedwongen seksuele vrijheden van de jeugd, maar juist de wijsheid wil laten zien die naar men zegt in echte liefde besloten ligt. Geen bezitsdrang dus maar zelfopoffering. Toch had Truffaut niet zoveel ballen als Tom Tykwer deze maand met drei.

Evolutie
Tykwer beschikt niet over Truffauts vernieuwingsdrift, of z’n intelligentie, of z’n talent, maar in drei bereikt hij tussen drie mensen wel een seksuele intimiteit en gelijkwaardigheid die zelden of nooit te zien was in film. Dat bleek wel tijdens de voorstelling van drei op het Filmfestival Rotterdam. Daar werd het inderdaad stil bij een scène waarin de ene man de andere teder aftrekt in de kleedruimte van een zwembad. Niets zo veelzeggend als een kleinschalig marktonderzoek dus statistisch gezien klopte de film. Drie mensen stappen uiteindelijk samen in bed en getuige het applaus was het publiek overtuigd van hun wederzijdse liefde. Ook al doet drei stilistisch nogal belegen aan, Tykwers film moest gemaakt worden. Kwestie van evolutie. Zulke films over volwaardige driehoeksverhoudingen zijn nog steeds zeldzaam omdat de traditie bijna altijd overwint: casablanca, some like it hot, in the mood for love, the graduate, bridget jones’s diary, Kurosawa’s hakuchi, chocolat en deze maand tuesday, after christmas: meestal moet een van de drie personages van het toneel verdwijnen.

Windtunnel
De reden dat veel filmmakers verzot zijn op trio’s is niet dat ze à la Truffaut zo geïnteresseerd zijn in menselijke barmhartigheid maar omdat ze, het hoeft nauwelijks gezegd, de compulsieve neiging hebben om hun personages te beschadigen zodat de honger van het publiek naar drama gestild kan worden. Films zijn als windtunnels waarin ons liefdesleven bestookt wordt met ellende, en trio’s leveren nou eenmaal meer weerstand op dan duo’s. En vergeet niet dat er bij een trio altijd één een klootzak kan zijn. Daar houden we van. Bambi is niet voor niks de pispaal van de filmgeschiedenis. Toch is dat allemaal slechts een deel van de verklaring.
En zo belanden we bij Nanouk Leopolds brownian movement. Een film die, afgezien van de overbodige voorlaatste Verklarende Scène, de perfectie nadert. Leopolds verhaal over een vrouw die om haar onbekende redenen buiten haar gelukkige huwelijk met vreemde mannen naar bed gaat, is een geestverruimende ervaring. Als film behoort het tot de top van wat er de afgelopen vijf jaar in Nederland gemaakt is. Het is een majestueuze verbeelding van het besef dat je binnen een relatie de ander nooit zult en kunt kennen. En dat het misschien goed is dat te accepteren. Alle relaties zijn trio’s van twee geliefden en een grote onbekende. Door dat onbekende niet te duiden — een principiële weigering in de traditie van l’avventura en vivre sa vie — heeft Leopolds film alles wat eerder gemaakt is over trio’s overtroffen. Ze laat zien dat monogamie een illusie is.

Ronald Rovers