IDFA 2026: Julia Loktev over My Undesirable Friends: Part II – Exile

‘Ze huilt, maar ze moet het nieuws presenteren’

My Undesirable Friends: Part II – Exile

My Undesirable Friends, waarvan IDFA dit jaar het tweede deel vertoont, is een confronterend en liefdevol portret van Russische journalisten die door Poetin in ballingschap zijn gejaagd. Regisseur Julia Loktev richtte haar camera vooral op een aantal jonge vrouwen. “Ik zocht mensen van wie ik houd en van wie mijn camera houdt.”

Voor een journalist is My Undesirable Friends confronterend. Zelfs voor een filmjournalist – ook al is dat toch echt iets anders dan een politiek journalist of oorlogsverslaggever.

Als ik zie hoe de medewerkers van TV Rain, de laatste onafhankelijke televisiezender in Rusland, tegen alle klippen op hun werk blijven doen, de straat opgaan, mensen interviewen, hun bronnen checken, het nieuws over Russische oorlogsmisdaden blijven verslaan met onbuigzame professionaliteit, roept dat onvermijdelijk de vraag op: wat zou ik doen, in zo’n situatie?

En meteen daarna: wat doe ik nu, tegen het wereldwijd, ook in Nederland, opkomend fascisme? Want hoewel deze tweedelige documentaire zich richt op Russische journalisten voor en tijdens de grootschalige invasie van Oekraïne, reikt de boodschap voorbij die twee landen.

Zoals de ooit in Leningrad geboren, Russisch-Amerikaanse regisseur Julia Loktev me vertelt: “Deze film heeft zo veel lagen. Het gaat over autoritarisme, over democratie, over proberen een fatsoenlijk mens te zijn in een verschrikkelijk land. Maar ook over het dagelijks leven daaromheen, met liefde, vriendschap en gemeenschap. Dat is ook waardoor ik dit lichtelijk gestoorde Quixote-project volhield, met één film van vijfenhalf uur en eentje van zes uur: de gelaagdheid en mijn liefde voor deze mensen.”

Grootschalige invasie
Het tweede deel van Loktevs documentaire laat zich prima zelfstandig bekijken – wat niet wegneemt dat deel één (vorig jaar op IDFA; nu te zien op Mubi) net zo indrukwekkend is. En net als deel twee geen minuut te lang.

Deel één loopt van oktober 2021 tot en met de grootschalige Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022, waarvan zelfs deze doorgewinterde journalisten tot op het laatste moment niet dachten dat het echt zou gebeuren. Deel twee begint twee dagen erna, als duidelijk wordt dat Poetin ook de laatste vrije nieuwsgaring zal afknijpen en de journalisten moeten vrezen voor hun vrijheid en hun leven. Een tekst meldt: “Een week eerder was het nog mogelijk in Rusland de waarheid te vertellen. Nu lijkt het onvoorstelbaar dat die wereld ooit bestaan heeft.” Waarna deze journalisten halsoverkop het land verlaten. En dus filmt Loktev in Georgië, Istanbul, Tsjechië, Letland, Hamburg, Berlin – en Amsterdam, van waaruit TV Rain tegenwoordig uitzendt.

Want nee, natuurlijk is het in Nederland nog lang niet zo erg als in Rusland. Maar de Russische journalisten zijn nergens helemaal veilig en herkennen overal dezelfde politieke patronen. Zoals journalist Ksyusha, wanneer ze in de Verenigde Staten belandt: “Het is heel raar om nu in Amerika te zijn en hier dezelfde dingen te zien gebeuren.”

De meeste journalisten die Loktev volgt zijn vrouw en relatief jong. Ik vraag haar daarnaar in Venetië, na de première van haar film op het festival. “Ik zocht mensen van wie ik houd en van wie mijn camera houdt”, antwoordt Loktev. “Die interessant zijn om naar te kijken en die emoties tonen. En de meesten van hen waren vrouwen. Ik film ook een paar mannen, die eveneens charmant en open zijn. Maar als iemand een muur optrekt, kan ik daar niks mee. Zoals Ksyusha zei: als ik alleen mannelijke journalisten had gefilmd, waren die tegen elkaar gaan opbieden over wat ze allemaal gepresteerd hadden. En daar heb ik geen behoefte aan.”

Zwarte humor
Loktev filmde met haar iPhone en niet alleen op het werk, maar ook aan de keukentafel, waar harde grappen de stemming erin houden – My Undesirable Friends is ondanks alles ook vaak grappig en gezellig. “Zwarte humor is zo’n belangrijk onderdeel van hun leven. Iedereen doet het. Zoals die scène waarin ze het volgende nieuwsitem kiezen en iemand voorstelt: ‘De vijf beste politieke moorden, gescoord door TV Rain!’ Maar ongepaste humor is ook iets wat mij persoonlijk goed ligt – misschien dat een andere regisseur het eruit zou snijden.”

Het resultaat is op een bijzondere manier zowel episch als intiem. “Dat lijkt een tegenstelling, maar dat is het niet. Want als je erover nadenkt, waaruit bestaan historische gebeurtenissen dan? Uit de mensen die ze meemaken, inclusief hun dagelijks leven en alles wat eromheen gebeurt.”

Het is indrukwekkend hoe de vrouwen hun emoties delen met Loktevs camera en tegelijkertijd zo onwrikbaar professioneel zijn. Zoals de scène waarin Lera in de studio het nieuws verwerkt dat oppositieleider Navalny is gedood – huilend, maar strak doortikkend. “Dat is het exacte moment dat ze het zelf voor het eerst hoort. Ze huilt, maar ze moet het nieuws presenteren en dus raapt ze zichzelf bijeen en doet het. Toen ik haar begon te filmen, was ze pas tweeëntwintig. En zo superprofessioneel! Maar zo gauw de tv-camera uitgaat, ook weer compleet emotioneel beschikbaar en kwetsbaar. Ik bedoel, ik zit naast haar aan haar bureau, op dezelfde afstand als wij nu, zestig, zeventig centimeter, en dat laat ze toe. Die gastvrijheid en openheid van mijn personages, dat is wat de film gemaakt heeft tot wat hij is.”

Ballingschap
Tegelijkertijd lijken ze in dit tweede deel, waarin ze in ballingschap worden gedwongen, juist door die professionaliteit ook zo te worstelen met hun rol. Hebben ze wel genoeg gedaan? Hebben ze niet gewoon gefaald? Hebben hun Oekraïense bronnen, die ook met hen even niets meer te maken willen hebben, niet gewoon gelijk? “Ik baal gewoon dat we helemaal niks bereikt hebben”, zegt journalist Lera met tranen in de ogen. “Ik voel me totaal nutteloos.” Haar collega Lena, over de Oekraïense woede: “Waarom zou iemand ons moeten vergeven? Ik bedoel, het klopt toch dat we hem niet hebben tegengehouden?” En als Anya in ballingschap probeert haar leven weer op poten te zetten, herhaalt ze op gegeven moment, als een soort mantra, vermoeid voor zich uit starend: “Ik heb geen geld; zij worden gebombardeerd. Ik heb geen geld; zij worden gebombardeerd.” En: “Het is mijn land dat hen bombardeert.”

Zo is Oekraïne altijd aanwezig in deze film over Russische journalisten. Een van Loktevs troeven is dat ze ook een Russisch-Oekraïens journalistenpaar filmt, bij wie dit conflict in één relatie samenkomt. “Nataliya en Petya zijn briljant. En ontzettend grappig en charmant trouwens. Veel van de humor in de film komt van hen. Nataliya is echt een topjournalist, die schrijft voor The Guardian, The Atlantic, Foreign Affairs, Time, overal. En toevallig is ze getrouwd met een onafhankelijke Russische journalist – totdat die dan dus van carrière switcht.”

Want Petya besluit op zeker moment dat zijn beste optie is om de pen neer te leggen en de wapens op te nemen. “Ik voel geen innerlijk conflict om als Rus voor Oekraïne te vechten”, vertelt hij kalmpjes in de film. De meeste anderen gaan wel door als journalist. Ze kunnen niet anders, ook dat voel je. Zelfs wanneer ze de wanhoop nabij zijn, gaan ze door, met een soort fatalistische gedrevenheid. Een kracht bij gebrek aan keuze. Omdat dit nu eenmaal is wie ze zijn.

En dat laatste is uiteindelijk de meest confronterende spiegel: dit is hoe zij zijn. Maar hoe ben ik? Hoe zijn wij? Hoe zijn wij straks, als het er echt op aan komt? En hoe zijn wij nu, zolang het misschien nog niet te laat is? Voor mij zijn deze journalisten niet alleen helden, maar richtingwijzers: geef niet op, blijf kritisch, en noem, zolang je de beschikking hebt over het vrije woord, oorlog wat oorlog is, fascisme wat fascisme is en antifascisme, alles wat daartegen strijdt.


My Undesirable Friends: Part II – Exile is op 15 en 16 november te zien op IDFA.