The Odyssey

“Een man. Een reis. Een koning. Een list.” Dit zijn zo ongeveer de eerste woorden die klinken in de krachtige film die Christopher Nolan van het epische gedicht van Homerus maakte. Zo afgemeten is Nolans versie niet maar lean and mean voelen de 173 minuten zeker wel.

Is het belangrijk om te weten dat The Odyssey gebaseerd is op het ‘epische gedicht’ van Homerus van twaalfduizend versregels dat hij pakweg drieduizend jaar geleden als rondreizende dichter voordroeg? Is tenminste de consensus, van dat voordragen. Avonden lang dus, want ook als je actief voordraagt, kom je niet verder dan vierduizend regels per avond. Wie de hele Odyssee wilde horen, had dus een rittenkaart nodig voor het lokale amfitheater. Afijn, details.

Is het belangrijk om te weten? Dat ligt waarschijnlijk een beetje aan je morele ontwikkeling. Het is namelijk nogal wat als je je realiseert dat een van de eerste grote verhalen uit de geschiedenis van deze wereld gaat over de prijs die mensen betalen voor oorlog. De Odyssee beschrijft de ellendige omzwervingen van oorlogsheld Odysseus nadat hij na tien jaar strijd eindelijk Troje innam (met welgeteld één paard). Op de terugweg verdwaalt hij en moet goden en monsters trotseren. Thuis wachten vrouw Penelope en zoon Telemachus en een paleis vol mannen die op de troon azen.

Goed bezien is de Odyssee een tragikomedie. Dat is niet iets dat Nolan benadrukt, de schat, want de man heeft veel kwaliteiten en ambities, maar een gevoel voor humor hoort daar niet bij. Als je z’n films ziet tenminste. Inception, zijn Dark Knight-trilogie, Interstellar, Oppenheimer, Tenet: als ze één ding gemeen hebben, is het hun gebrek aan humor. Wat bijna grappig is. Wie nieuwsgierig is: O Brother, Where Art Thou (2000) van Joel en Ethan Coen is een meer tragikomische versie van de Odyssee, al neemt die op allerlei manieren meer vrijheid ten opzichte van het origineel.

Nolan houdt van opgevoerde versies van verhalen. Ik heb daar een zwak voor. Dit is een spartaanse versie van de oorspronkelijke Odyssee, met een fantastische rol voor de minimalistische maar robuuste soundtrack. Een versie waarin beelden veel luider spreken dan woorden, waarin Matt Damon als Odysseus een getergde en nooit een heroïsche figuur is, waarin Nolan de verovering van Troje aan het eind plaatst om pas dan te laten zien waardóór we Odysseus al die tijd hebben zien lijden. Omdat hij en z’n mannen zich in Troje zo gruwelijk hebben misdragen dat de koers van de geschiedenis waarschijnlijk voor altijd is verlegd. Nolan laat je die pijn voelen. De Griekse beschaving hád een andere koers kunnen kiezen, had kennis en politieke vrijheid kunnen uitdragen, had zo het oude continent kunnen verrijken. Maar nee, Odysseus en zijn tijd zouden herinnerd worden om hun oorlogen en het continent dat later Europa ging heten, had ruim tweeduizend jaar nodig om weer iets van die oude waarden terug te vinden. Dat is de pijn die Odysseus voelt.

“Ik kom misschien nooit meer terug”, zegt hij voor zijn vertrek tegen Penelope, zijn geliefde, die vervolgens twintig jaar op hem wacht. Weer een fijne rol van Anne Hathaway trouwens. Tom Holland, als we dan toch bezig zijn, speelt de eveneens twintig jaar wachtende zoon van Odysseus. Robert Pattinson, zoals vaker niet goed genoeg acterend, speelt een van de vele mannen die zich in het paleis verzamelen in de hoop met Penelope te trouwen. Wij weten dan al dat Odysseus in zekere zin gelijk had toen hij zei dat hij “misschien nooit meer terug zou komen”.

173 minuten duurt Nolans versie. Die vliegen voorbij. Nolan is altijd sterk met ritme en tempo. Alleen in zijn derde Batman-film haperden die, al maakte Bane’s voicebox veel goed (“Do you féél in control?”). Odysseus heeft geen controle over zijn leven en hij weet het. Hij is overgeleverd aan goden die verveeld op de Olympus rondhangen en de mensheid geselen. Overgeleverd ook aan de angsten van z’n manschappen, want heeft hij, Odysseus, al die tegenslagen niet zelf over zich afgeroepen?

Nolan brengt een mythische geschiedenis bijna vanzelfsprekend tot leven. De cycloop, de sirenen: je accepteert de fantastische elementen omdat Nolan dicht bij Odysseus blijft en zo van een personage dat ver van ons af staat een man van vlees en bloed maakt. Waardoor de hele film gaat voelen als een kolossale posttraumatische stressstoornis. Knap ook hoe Nolan het voor elkaar krijgt om deze wereld met slechts een handjevol decors te creëren. Voor Troje volstaan slechts een paar shots. Het eiland waar Circe woont, die zijn manschappen zal betoveren: een pad omhoog en een huisje. Het paleis waar zijn geliefde en zoon wonen: een paar kamers. Al die tijd die hij bij Calypso doorbrengt: een strand, een tent en een aantal close-ups. Toch voelt het als een hele wereld.

Nolan lijkt het voor elkaar te krijgen: hele drommen mensen zullen een eigentijdse versie van een drieduizend jaar oud verhaal gaan zien. Al is er natuurlijk niks gedateerds aan. Nog elke dag voeren mensen oorlog.