BLACK SWAN

Horror op spitzen

  • Datum 27-01-2011
  • Auteur
  • Gerelateerde Films BLACK SWAN
  • Regie
    Darren Aronofsky
    Te zien vanaf
    01-01-2009
    Land
    Verenigde Staten
  • Deel dit artikel

Darren Aronofsky creëerde met black swan een grandioos ontsporende choreografie. Een monsterlijke balletfilm over het schemergebied tussen passie en waanzin.

Er wordt veel geleden in Darren Aronofsky’s faustiaanse black swan, maar gelukkig is de mythe van de lijdende kunstenaar nergens te bekennen. Die naïef-romantische notie is verrassend populair onder Hollandse kabinetsleden, maar Aronofsky gaat er wijselijk aan voorbij in dit verhaal over de duistere kant van succes. Niet het lijden maakt dat het hoofdpersonage haar doel bereikt, maar haar obsessie om de hoofdrol te krijgen. Daarvoor gaat ze over lijken.
Obsessies vormen de duistere zone waar Aronofsky in z’n films steeds weer naar terug keert. Obsessies en de ondergang van degene die zich erdoor laat leiden. In pi (1998) zocht een paranoïde wetenschapper naar een sleutel om het universum te doorgronden tot hij aan zijn eigen gekte ten onder ging. In requiem for a dream (2000) zorgden de drugs voor een onzalig prematuur einde. Logisch dat de maker zich daarna in the fountain (2006) richtte op de ultieme obsessie, het overwinnen van de dood. Terug op aarde vocht Mickey Rourke’s uitgetelde, weerbarstige lijf in the wrestler (2008) voor de kampioensprijs, tot het er in een laatste magistrale beweging bij neerviel. Het zijn, zeker naar Amerikaanse begrippen, confronterende films en het is knap hoe Aronofsky er een steeds groter publiek mee weet te bereiken.
"Visceraal en echt", moet de seizoensopening van het Zwanenmeer worden, oreert choreograaf Thomas Leroy (Vincent Cassell) in de eerste acte van black swan. De kuise, fluisterende Nina, een mooie rol van de passend breekbare Natalie Portman, is de perfecte keuze voor de witte zwaan in het klassieke ballet. Maar beheerst ze ook de zwarte zwaan, haar diabolische tegenpool? Daar is passie voor nodig, waarschuwt Leroy. Techniek alleen is niet genoeg. Hij wil grootse, rauwe vervoering. Nina moet de zwarte zwaan worden. Dat de grens tussen passie en waanzin soms flinterdun is, vertelt hij er niet bij. Het is het schemergebied waar de dramatische gebeurtenissen in black swan zich zullen volstrekken.

Horror
Visceraal en echt is ook de film zelf omdat die Nina’s obsessie voelbaar en zichtbaar maakt. Aronofsky doet dat met middelen uit het horrorgenre, net als hij eerder deed in pi, the wrestler  en requiem for a dream. Hier hebben die vooral een subtiel komisch effect, zoals wanneer ’s avonds laat het licht in de repetitieruimte uitvalt en Nina als enige angstig achterblijft of wanneer achter haar in een verlaten foyer plotseling een dronken Wynona Ryder opdoemt die als uitgerangeerde prima donna haar beklag komt doen. De waanzin van de kunstenaar is een grotesk cliché, net als het creatieve lijden, en Aronofsky brengt met zulke stijlmiddelen slim de nodige relativering aan in de pompeuze opzet.
Vooral het uitgekiende sounddesign waarin elke ademhaling en elke beweging van de spitzen op het linoleum hoorbaar is, zorgt voor een breekbare, beklemmende atmosfeer. Net als de griezelig verstikkende aandacht van Nina’s moeder die haar eigen danscarrière zag mislukken en nu, suggereert Aronofsky, Nina’s carrière probeert te saboteren, al was het maar uit een drang om haar te beschermen. Ook uit het horrorgenre, en misschien nog wel het meest uit de films van David Cronenberg, stamt Aronofsky’s voorliefde om te peuteren aan het lichaam en het tragische, lijdende vlees in plastische close-ups te laten zien. Nagels die loszitten en afbreken, tenen die aan elkaar groeien, huiduitslag die maar niet wil verdwijnen. De transformatie van het vlees spiegelt de transformatie van de geest.

Verwrongen
De wil om te winnen en de angst om te mislukken zijn hier de destructieve krachten. Niet langer de ingrediënten van een Amerikaanse droom, maar de symptomen van een Amerikaans delirium, een grimmig universum waarin iedereen met een solo-act bezig lijkt. Maar is dat wel zo? Het cliché wil dat we elkaar voor succes de meest verschrikkelijke dingen aandoen, zeker als het om de felbegeerde roem gaat. Aronofsky speelt daarmee door te suggereren dat Nina’s concurrenten haar kapot proberen te maken, maar nooit wordt duidelijk of dat echt zo is. Werkelijkheid en angstdroom worden steeds moeilijker te onderscheiden wanneer gaandeweg het perspectief van de film samenvalt met Nina’s door stress, uitputting en blinde ambitie verwrongen blik. In een eigentijdse versie van het Faust-verhaal lijkt ze haar eigen duivel te worden en haar eigen monster te creëren. Hoe meer Nina’s kijk op de wereld en het echte leven samenvallen, hoe meer ze verandert in de zwarte zwaan en hoe meer het sprookje van het Zwanenmeer het verhaal van de film wordt. De orkestrale balletmuziek zwelt aan tot het moment waarop alles crescendo samenkomt in die laatste, grootse beweging in de slotscène, de apotheose waarin kunst en leven samenvloeien en Nina’s metamorfose compleet is. Dan valt het doek. Het maakt van black swan een grandioos ontsporende choreografie.

Ronald Rovers

De stamboom van black swan

Als er zoiets als een cinema van de blinde ambitie bestaat dan hoort black swan daar zeker bij. Dat wil zeggen, een ambitie die het personage en de ziel corrumpeert, zoals Joel & Ethan Coen lieten zien in hun film noir hommage barton fink (1991) of zoals Welles in citizen kane (1941) en Paul Thomas Anderson in there will be blood (2007) lieten zien. Vastberadenheid is een deugd, wordt ons geleerd, maar daarachter ligt een immense duisternis: om iets te bereiken moet men over grenzen durven gaan maar hoe kan iemand daarna nog van ophouden weten? Het verdwalen in het labyrint van de artistieke creatie is nergens rijker verbeeld dan in Charlie Kaufmans onderschatte synecdoche, new york (2008), zonder trouwens Fellini’s otto e mezzo (1963) tekort te willen doen. Kaufman liet zien dat de gekte nooit ver weg kan zijn omdat onze fantasie een grenzeloos universum is. Daarom liggen gekte en genialiteit zo dicht bij elkaar.
black swans vruchtbare contrast tussen het fijnzinnige ballet en de keiharde wereld eromheen grijpt verder terug in de geschiedenis naar Powell en Pressburgers the red shoes uit 1948, een film die de makers losjes baseerden op het gelijknamige sprookje van Hans Christian Andersen over een meisje dat niet kon stoppen met dansen. Maar Aronofsky’s film ontleent zijn thematiek ook aan hun black narcissus (1947) in dat het laat zien hoe grenzeloze ambitie kan leiden tot zelfdestructie en sociale isolatie.
De twee gezichten van de zwaan stammen van het veelvuldig verfilmde en geparodieerde The strange case of Dr Jekyll and Mr Hyde van Robert Louis Stevenson. Maar ook Dostojevski hield van die interne strijd om de fundamentele dubbelzinnigheid van de mens weer te geven. Net als Hitchcock die vaak het paar als tegenhangers gebruikte, zoals in shadow of a doubt (1943) en strangers on a train (1951). Maar daar houdt het niet op: het thema van de boze dubbelganger duikt op in mythologieën van over de hele wereld. En wie anders dan Aristoteles schreef er als eerste filosoof over. Aronofsky’s film is een samengebalde verbeelding van het thema. Hoe sterk de bijrol van Barbara Hershey als Nina’s moeder ook is, de film draait maar om één ding: Nina’s obsessie en de creatie van de monsterlijke dubbelganger.
Waar houdt de voorstelling op en begint het echte leven? Dat is niet makkelijk te zeggen. Robert Jan Westijk zocht ernaar in het echte leven (2008) maar hij kon het antwoord niet vinden. Dat is er ook niet, blijkt uit twee formidabele films die die vraag eerder stelden: Francois Truffauts la nuit americaine (1973) en John Cassavetes opening night (1977). Aan een vak dat vereist dat de ziel binnenstebuiten wordt gekeerd, ontsnapt men niet wanneer de podiumlichten uit gaan. Zelfs niet wanneer de carrière voorbij is, blijkt uit Fassbinders die sehnsucht der veronika voss (1982) over een aan morfine verslaafde actrice die nooit afscheid kon nemen van het applaus. "They wanna be loved, they have to be loved, the whole world, everybody wants to be loved", zegt Gena Rowlands in opening night. Nina offert zichzelf aan dat kinderlijke verlangen.

RR