Andrej Zvjagintsev over Minotaur

Na een turbulente aanloop draaide Andrej Zvjagintsev Minotaur buiten Rusland: een thriller over een Russische directeur die veertien werknemers naar het front in Oekraïne moet sturen. “Het zijn mensen van vlees en bloed, die het inferno in worden gegooid.”

Nadat het ijzige drama Loveless (2017) in de hoofdcompetitie van Cannes de juryprijs won, stortte Andrej Zvjagintsev zich in de Franse cinema van de jaren zestig en zeventig. Zijn plan voor een losse bewerking van Claude Chabrols La femme infidèle (1969) liep echter vast op het verkrijgen van de rechten. Jarenlang kwam de film, over een zakenman die ontdekt dat zijn vrouw een affaire heeft, niet van de grond.

Uiteindelijk verwerkte de Russische cineast dat verhaal in een grimmig portret van Rusland in oorlogstijd. Minotaur, in Riga gedraaid met Europees geld, werd in Cannes bekroond met de Grand Prix en is de Franse inzending voor de Oscars. “Maar,” benadrukt Zvjagintsev, “ik ben niet uit Rusland vertrokken om onafhankelijke films te kunnen maken. Ik ging om heel andere redenen naar Europa.”

Na een Spoetnik V covid-vaccinatie belandde Zvjagintsev in de zomer van 2021 op de intensive care in Moskou. In augustus werd hij naar een Duitse kliniek overgebracht, waar hij veertig dagen in een kunstmatige coma lag. “Je leven houdt in een ogenblik op”, vertelt hij in Cannes aan een select groepje journalisten over die turbulente periode. “Het is als een licht dat wordt uitgeknipt. Er is enkel duisternis: geen reflectie, geen twijfels, geen angst.”

Na een moeizame revalidatie verhuisde hij een jaar later naar Frankrijk. Daar probeerde de inmiddels ongeduldige regisseur zijn filmplan weer van de grond te krijgen. “Als je weer in het leven stapt,” legt hij uit, “moet je sneller te werk gaan en je zaken op orde brengen. Je snapt ineens hoe weinig tijd je hebt.”

Zvjagintsev lag nog in de Duitse kliniek toen de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 begon. “Mijn vrouw en ik hoefden het er niet eens over te hebben: we wisten allebei dat we niet naar ons land terug konden.”

Dat najaar meldde producent Nathanaël Karmitz zich bij Zvjagintsev om de Chabrol-bewerking te bespreken. “We schudden elkaar in september de hand om de film te maken. Tien dagen later begon wat wij de gedeeltelijke mobilisatie noemen.” Zvjagintsev en zijn coscenarist Semjon Ljasjenko besloten dat hun film daar niet omheen kon. “We voelden ons ertoe verplicht, alsof ook wij werden opgeroepen”, zegt hij.

Veertien offers
Minotaur bevat nog steeds elementen uit Chabrols klassieker, maar het geopolitieke conflict neemt de overhand in dit verhaal over Gleb, directeur van een logistiek bedrijf. Terwijl zijn huwelijk onder druk komt te staan, wordt hij gesommeerd om veertien van zijn werknemers naar het front sturen. Zvjagintsev baseerde die situatie op het verhaal van een vriend, die met andere ondernemers naar het stadhuis werd geroepen om personeel af te staan.

Glebs oplossing: veertien nieuwe vrachtwagenchauffeurs werven, idealiter met militaire ervaring, en hen onder valse voorwendselen rechtstreeks doorsturen naar het rekruteringsbureau. De schrijnendste scène van de film bevat een lang shot dat langs de gezichten van de veertien geofferde mannen kruipt. “Het gaat om mensen van vlees en bloed, die het inferno in worden gegooid”, zegt Zvjagintsev over deze slachtoffers van de oorlogsmachine. “Daarover moet je spreken, met medeleven en niet van een afstand.”

Net als eerdere films, waaronder The Return (2003), The Banishment (2007) en Leviathan (2014), neemt ook Minotaur mythische proporties aan. Zvjagintsev (1964) werd in Novosibirsk en Moskou opgeleid tot toneelacteur en leerde daar een tekst te lezen “als aanleiding om in de matrix van het verhaal te kijken: in het archetype, het mythologische verhaal”. Zo was zijn debuut The Return, dat de Gouden Leeuw in Venetië won, een vader-zoonverhaal vol christelijke symboliek, en het corruptiedrama Leviathan een moderne variant op het boek Job.

“De duizenden doden die aan een onbegrijpelijke Moloch worden geofferd, brachten ons op het idee van de Minotaurus”, zegt Zvjagintsev. In de Griekse mythe eist koning Minos van Kreta elke negen jaar veertien jongens en meisjes uit Athene als offer voor de Minotaurus in zijn labyrint. Het tijdloze verhaal weerspiegelt volgens Zvjagintsev wat er nu in Rusland gebeurt. “De mobilisatie is een catastrofe voor heel Rusland. Ze belandde als vanzelf in het weefsel van de film.”

Afkeer
Tegelijk laat Minotaur zien hoe de Russische elite schaamteloos misbruik maakt van de nieuwe oorlogseconomie. Net als het hoofdpersonage in Chabrols origineel pleegt Gleb een gruwelijke misdaad die hij dankzij de chaos rond de oorlog weet toe te dekken.

Zvjagintsev bootste zijn anonieme Russische stad na in Riga en projecteert daarop het grimmige sentiment dat in zijn thuisland heerst. Elk reclamebord op straat is beplakt met een wervingsaffiche voor het leger, tanks gaan per trein naar het front, jonge mannen worden op straat geronseld. De toespraak waarmee een functionaris de rekruten uitzwaait, nam hij woord voor woord over uit een YouTube-filmpje van een parlementariër. “We laten het moment zien waarop er zo’n opschudding was dat de jonge, weerbare bevolking massaal het land ontvluchtte”, zegt Zvjagintsev. “Een exodus, omdat ze niet wilden vechten voor god-weet-wat.”

In Leviathan en Loveless legde hij de gecorrumpeerde ziel van zijn land al bloot, wat hem niet in dank werd afgenomen. Leviathan werd nog voor een deel door het Russische ministerie van Cultuur gefinancierd, waarna minister Vladimir Medinski klaagde dat er “geen enkel positief personage” in zat. Loveless kwam daarom zonder staatsgeld tot stand. Dat het nog wrangere Minotaur binnen Rusland gemaakt zou worden, is inmiddels ondenkbaar. “Burger zijn van een land dat de agressor is, en daarmee geassocieerd worden: dat was ondraaglijk”, zegt Zvjagintsev over zijn besluit om niet meer naar Rusland terug te keren.

Die afkeer sprak hij in mei ook uit op het podium in Cannes. Bij het ontvangen van de Grand Prix richtte hij zich rechtstreeks tot Vladimir Poetin. “Miljoenen mensen aan beide kanten van de frontlinie dromen van maar één ding: dat de moordpartijen ophouden. De enige die het afslachten kan stoppen, bent u, meneer de president van de Russische Federatie. Maak eindelijk een einde aan dit bloedbad.” In september bestempelde het Russische ministerie van Justitie hem tot “buitenlands agent”.

Veel schaamte
Uit de logica van de film kun je aflezen dat Poetin onze hedendaagse koning Minos is, maar Zvjagintsev houdt niet van simpele allusies. Hoewel zijn film een en al politiek is, probeert hij met zijn grootse, universele vertelling de oorlog van nu te overstijgen. “Hoe oud is de mythe van de Minotaurus?”, vraagt hij hardop. “Die mythe leeft al duizenden jaren en zal nog duizenden jaren voortleven. Twee jaar erbij verandert niets.” Om diezelfde reden ziet de regisseur zijn film niet als een politiek statement waarin hij een kant kiest. “Het gaat niet om kanten”, zegt hij. “Het gaat erom dat er mensen sterven. Ze worden de vuuroven in gegooid.”

Volgens Zvjagintsev heeft hij als Russische filmmaker de taak om te duiden wat er in zijn land gebeurt. “Semjon en ik snappen wat er omgaat in het hoofd van Russen. We begrijpen wat er in het land speelt.” Daarom blijft de invasie van Oekraïne zelf buiten beeld. Al verbeeldt het laatste shot van de film, in zwart-wit vanuit een vliegtuig gefilmd, wel hoe de wereld in duisternis wordt gehuld. “Iemand vroeg ons laatst,” herinnert Zvjagintsev zich, “waarom we niet naar het front gingen om het gezicht van de oorlog te laten zien. Maar daar kunnen wij niet over spreken. We kennen die context niet goed genoeg. We kunnen alleen meevoelen met de onschuldigen die met totale willekeur worden vernietigd. De film stamt enkel uit medeleven en pijn, en vooral veel schaamte.”

Minotaur draait vanaf 26 november 2026 in de bioscoop.