Akira (rerelease)

Ruim dertig jaar nadat animeklassieker Akira in Nederland werd uitgebracht, is de film nu in 4K-kwaliteit te zien.

“Toch moet het niet geheel ondenkbaar worden geacht dat deze virtuoos gemaakte film ooit nog ‘ns als, pakweg, de Fantasia van deze generatie zal worden bestempeld.” Zo eindigde onze recensie van Akira in 1992, toen de film in Nederland voor het eerst te zien was sinds de Japanse release in 1988. De auteur was Jan Doense, nu alweer een aantal jaren directeur van festival Film by the Sea in Vlissingen.

Applaus voor de toenmalige distributeur Meteor Film dat later opging in Polygram en nog weer later in Universal Pictures. Iemand wist het artistieke belang van Akira op waarde te schatten of had op z’n minst de boxoffice in Japan in de gaten gehouden.

Dat deed niet iedereen. Toen George Lucas en Steven Spielberg eind jaren tachtig het aanbod kregen om de distributierechten van Akira voor de VS te kopen, wezen ze dat af. Het Amerikaanse publiek zou niet geïnteresseerd zijn. Dat bleek een misser. Vanwege z’n pioniersrol wordt de film van Katsuhiro Otomo nu internationaal opnieuw uitgebracht in een 4K-restauratie.

Het verhaal van Akira is het verhaal van Shotaro Kaneda en Tetsuo, twee leden van motorbende The Capsules die anno 2019 na een derde wereldoorlog overleven in de schaduwen van Neo-Tokio. Tetsuo komt bij toeval in een geheim militair experiment terecht dat van telekinese een wapen wil maken en ontwikkelt groteske en destructieve paranormale krachten. Hij moet op zoek naar de bron van die krachten, die hij ‘akira’ noemt, maar raakt gaandeweg volledig het contact met de realiteit kwijt. Zijn vriend Shotaro probeert hem tevergeefs te stoppen.

Is Akira de Fantasia van een nieuwe generatie geworden? Zeer zeker. En meer. Hier geen Igor Strawinsky op de soundtrack, maar de composities van muziekcollectief Geinoh Yamashirogumi hebben hun eigen rol in de geschiedenis opgeëist en verdiend. De twee films zijn – for the record – onvergelijkbare grootheden. Het belang van Fantasia ligt onder meer in het toen baanbrekende gebruik van stereogeluid voor films. Het belang van Akira is veel diverser. Veel groter ook. Het was samen met Blade Runner een van de eerste films met een high-tech low-life cyberpunk esthetiek, waarin het gros van de mensheid leeft in eindeloze futuristische steden, waarin de grens tussen biologie en technologie verdwenen is en de sociale samenhang gesloopt door een elite van oligarchen, die zich vervolgens terugtrekt in strengbewaakte enclaves en de wereld daarbuiten met geweld onderdrukt. Weelde aan de top, anarchie voor de rest. Dat schisma vind je trouwens ook al in Fritz Langs Metropolis (1927).

‘Cyberpunk’ is een term die je regelmatig tegenkomt, maar gek genoeg is het aantal films, boeken, games en series in het genre vrij beperkt. Niet gek dus dat in een game als Cyberpunk 2077 uit 2020 meerdere verwijzingen naar Akira zitten. Een van de snelste motoren die je in de game kunt vinden – de Yaiba Kusanagi CT-3X – lijkt sprekend op de motor van hoofdpersonage Shotaro Kaneda en met die motor kun je de iconische Akira-slide uit de film uitvoeren, waarbij het voertuig abrupt tot stilstand komt. De game bevat vanzelfsprekend ook verwijzingen naar twee andere dystopische klassiekers in het genre: Neuromancer en Ghost in the Shell. Noblesse oblige.

Akira is niet alleen als genrepionier belangrijk. Het is ook een van de eerste animatiefilms die met serieuze thematiek een groot publiek wist te bereiken, naast bijvoorbeeld Fritz the Cat (1972). Het was de eerste Japanse animatiefilm die internationaal doorbrak en werd daarmee ook een van de toonzetters van anime, de Japanse animatietraditie die tegenwoordig miljoenen fans over de hele wereld heeft. Als je een stamboom van het anime genre-zou maken, dan bevindt Akira zich zeker in de, nou ja, in de stam.

Wat is dan die serieuze thematiek? Waar gaat Akira in essentie over? Over de gulzigheid van de mens. Enerzijds – in de vorm van nieuwsgierigheid – kan dat een drijvende kracht zijn achter technologische vooruitgang die idealiter leidt tot het verhogen van de levensstandaard van zoveel mogelijk mensen. Anderzijds – in de vorm van vraatzucht en hebzucht – vormt die gulzigheid een destructieve kracht die juist een rem is op vooruitgang. Of erger: het is een slang die zichzelf opvreet.

Zulke waarschuwingen zijn de essentie van cyberpunk. Een van de series die na de eerste animatiefilms van Ghost in the Shell is gemaakt – SAC of Stand Alone Complex – plaatst in elke aflevering morele kanttekeningen bij ongebreidelde technologische vooruitgang (een gelaagdheid die in de bekende live action film met Scarlett Johansson nauwelijks terug te vinden is). Een andere cyberpunk klassieker – Kathryn Bigelows Strange Days – voorspelde de obsessie met draagbare camera’s, bodycams en de wereld beleven door de ogen van anderen.

In Akira dreigt de ondergang van de wereld doordat Tetsuo een kracht krijgt die alleen voor de goden bedoeld kan zijn. Een kracht waar geen sterveling mee om kan gaan. Nu inmiddels ook CEO’s van AI-bedrijven zich opportunistisch scharen achter oproepen om de technologie te beteugelen, klinken de waarschuwingen van cyberpunk akelig urgent.