Lucrecia Martel over Our Land

Veertien jaar werkte Lucrecia Martel aan haar documentaire over de moord op de inheemse leider Javier Chocobar, gemaakt met de gemeenschap zelf. “Ik kon deze film alleen maken omdat zij me toegang gaven tot hun verhaal.”

De moord op inheemse leider Javier Chocobar schudde Argentinië in 2009 op, met name omdat het misdrijf van Darío Amín en twee oud-politieagenten op video was vastgelegd en de beelden viraal gingen.

Toch maakte het ogenschijnlijk onbetwistbare beeldmateriaal niet vanzelf de weg vrij naar gerechtigheid. Voor velen was Chocobars dood een bijzaak in een groter project: de bewoners van Chuschagasta van hun land verdrijven, zodat de mineraalrijke streek kon worden geëxploiteerd. Het duurde bijna tien jaar voordat de zaak voor de rechter kwam.

In dat schaamteloze landjepik zag Lucrecia Martel een symbool voor de politieke crisis van een samenleving die de afgelopen jaren op rechts-populisme afstevende. Al kort na de moord zag ze een documentaire voor zich. En terwijl ze aan Zama (2017) werkte, besloot ze Chuschagasta te bezoeken om de zoektocht van de gemeenschap naar gerechtigheid vast te leggen. Met Our Land (Nuestra tierra) volgt ze niet alleen het juridische proces, maar onderzoekt ze ook het blijvende leed van die gemeenschap.

De film doet waar Martels hele oeuvre om draait: het (neo)koloniale geweld van Argentinië bevragen. Zo bezien is de sprong van het historische Zama naar het actuele Our Land niet groot.

Martel levert meer dan een feitelijk relaas van de moord en nasleep. Ze zoekt naar eigen vormen om de pijn van de gemeenschap in beeld te brengen, werkte nauw samen met de bewoners en zette ter plekke een filmworkshop op. Het beeldmateriaal dat daaruit voortkwam, maakt deel uit van de film. Zo wordt Our Land een collectief portret van een groep die steeds verder in het nauw raakt. De gemeenschap won uiteindelijk de rechtszaak: in 2018 kreeg hoofddader Amín 22 jaar cel. Maar de film benadrukt hoe hardnekkig het Argentijnse racisme blijft. Een pijnlijke illustratie: na twee jaar kwam Amín alweer vrij. In 2021 stierf hij aan covid. Na de wereldpremière in Venetië sprak Martel over de urgente context waarin ze dit onderzoek naar onrecht maakte.

Wat was je vertrekpunt voor Our Land, je eerste non-fictieproject? “Tijdens de opnames van Zama maakte ik een reis over de rivier de Paraná. Een paar maanden eerder had ik op internet de video van de moord op Chocobar gezien, maar was die vervolgens weer vergeten. Een journalist van de lokale krant in Tucumán, die de zaak onderzocht, bracht me in contact met de gemeenschap. Het is één ding om in abstracte termen over racisme te praten, het is iets heel anders om iemand te spreken die een geliefde heeft verloren aan een racistische moord. Deze mensen leven met de constante angst dat iemand hun land komt afpakken.”

En toch voelt deze film niet per se als een documentaire. De inhoud – en zelfs een deel van de vorm – sluit naadloos aan bij je eerdere werk. “Dat besefte ik tijdens het maken ook. Eerlijk gezegd vond ik het idee van een documentaire beangstigend. Ik wil niets te maken hebben met voice-overs of lappen tekst in beeld, maar ik dacht: als de film het nodig heeft, dan moet het maar. Uiteindelijk staat alles in dienst van de gemeenschap. Gaandeweg realiseerde ik me hoe ik mijn eigen ideeën over beeld en geluid kon inzetten. Ik moet mijn intuïtie volgen, want ik kan niet maken wat ik niet ken. Toen ik het idee van een documentaire losliet en het project als fictie benaderde, viel alles op zijn plaats.”

Met welke fijngevoeligheid moest je de gemeenschap benaderen om dit pijnlijke verhaal te delen? “Ik wil Chocobars moord en de aangerichte schade zo eerlijk en respectvol mogelijk weergeven, maar we moeten ons bewust zijn van het gevaar van culturele toe-eigening. Iedereen in Latijns-Amerika, wit, zwart of gemengd, draagt een complex verhaal mee dat zich niet zomaar laat navertellen. Ik kon deze film alleen maken omdat de gemeenschap me toegang gaf tot hun verhaal. Ik pretendeer niet hun stem te zijn. Ik hoop zelfs dat over vijftig jaar iemand opstaat en zegt dat deze film van een witte vrouw uit de middenklasse niets met hun werkelijkheid te maken heeft. Dat is me liever dan de film niet maken.”

Hoe betrok je ze bij het maakproces? “Daarvoor hebben we een project opgezet, een workshop om de gemeenschap te leren met een camera te werken, in de hoop dat er ooit een film rechtstreeks van henzelf komt. Veel scènes in de film komen uit die workshop en zijn door de lokale jeugd gefilmd. De wereldpremière hielden we ook in de regio Chuschagasta, omdat de mening van de mensen daar voor ons het zwaarst weegt. Ik denk dat ze tevreden waren, maar dat betekent niet dat ze volledig onderschrijven dat dit hun wereld en hun realiteit is. Nu of later kunnen ze er altijd anders over gaan denken.”

Tijdens het maken van Our Land kwam Javier Milei aan de macht. Hoe kijk je naar de politieke context waarin je je films maakt? “Er heerst een waanbeeld, en in Argentinië is dat enorm, dat mensen als Trump, Milei en Poetin uit het niets opduiken. Niemand komt uit het niets. Het één volgt in de geschiedenis altijd uit het ander. In Argentinië zijn sinds de stichting van het land twee uitersten gecreëerd die niet kloppen. Zelfs tijdens de dictatuur sprak men over ‘de goeden’ en ‘de slechten’, maar zo simpel was het niet: binnen één familie stonden mensen aan beide kanten. Ik ken mensen die op Milei stemden en me toch uit een ijskoude zee zouden redden. Met Kerst kwam de familie bij ons thuis samen. Mijn oom, priester en lid van de antikoloniale Derde Wereld-beweging, zat dan aan tafel met iemand die tijdens de dictatuur in een gruwelijke militaire eenheid had gediend.”

Zie je film als een middel om die nuance op te zoeken? “De mensheid is te complex om lukraak te definiëren. Films maken die niet polariseren is moeilijk, dat merk je al in een gewoon gesprek. Pro-Gaza zijn betekent niet dat je tegen de Joodse bevolking bent, of dat je Hamas steunt. Maar het debat is zo opgeblazen dat een oprechte dialoog bijna onmogelijk is geworden. Los van links, rechts, feminisme en al die labels: de tijd haalt ons allemaal in. Informatie reist veel sneller dan ons menselijke ritme, terwijl de ruimte om ons heen krimpt. Ik weet niet uit welk land jij komt, maar volgens mij zijn we allemaal een beetje wanhopig. Niemand weet wat de toekomst brengt. Neemt kunstmatige intelligentie onze banen over? Komt er oorlog in Europa? Het is krankzinnig, en juist daarom hebben film en cinema meer macht dan ooit. De meeste mensen op deze planeet kunnen niet eens lezen of schrijven. Als Poetin en Trump elkaar ontmoeten, delen ze geen taal, en alle VN-verdragen lijken inmiddels betekenisloos. Dat doet me beseffen dat wie met beeld en geluid werkt een enorme macht heeft. Dit is dus het moment om dat machtige medium in te zetten.”

Our Land draait vanaf 17 juli 2026 in de bioscoop.