Alice

“Dit is een… soort kinderfilm”, horen we de stem van Carice van Houten met lichte aarzeling zeggen aan het begin van Alice, Jan Švankmajers surrealistische animatieversie van Lewis Carrols Alice in Wonderland. Enige twijfel is inderdaad geboden.

De wereld waarin Alice terechtkomt wanneer ze even wegdroomt in haar met speelgoed, snuisterijen en opgezette dieren volgepropte kinderkamer heeft zijn macabere kantjes. Dierenskeletten die vrolijk tot leven komen, een sok met een kunstgebit en glazen ogen die een rups voorstelt, een punaise die in de jam is verstopt, om een paar voorbeelden te noemen. Alice zelf wordt gespeeld door een meisje, maar door het eten van de befaamde koekjes kan ze zomaar in een pop veranderen.

Alice (Něco z Alenky) was in 1988 de eerste lange film van de Tsjechische kunstenaar Švankmajer. Daarvoor had de overtuigd surrealist met zijn korte werk de communistische censuur al op de kast gekregen. Internationale bekendheid verwierf hij later met (ook door Moskwood uitgebrachte) titels als Faust, Conspirators of Pleasure en Otesanek, waarin de menselijke acteurs een grotere rol kregen.

In kleine kring geniet Švankmajer een geduchte reputatie. Tim Burton en Terry Gilliam worden als bewonderaars genoemd en Henry Selick zal er bij het maken van CoralineM ook wel aan hebben gedacht. Alice werd in 1989 in Nederland uitgebracht als kinderfilm en is nu voor het eerst op dvd verkrijgbaar.

De met een vleugje satire gekruide belevenissen van Alice en de manier waarop Švankmajer met zijn stop-motion-animatie een opstand der dingen ontketent vormen een vrolijk protest tegen de dictatuur van het rationalisme. Een ode aan de vrije associatie waar de surrealisten zo gek op waren. De grillige stijl van Švankmajers briljante knutselwerk roept bijvoorbeeld herinneringen op aan de collagetechniek van Max Ernst.

Niet speciaal voor kinderen dus, al is er ook niets mis mee om ze er mee te verrassen. Kijkwijzer zegt zes jaar en de heks uit Disney’s sneeuwwitje is minstens zo eng. Alice mag dan af en toe behoorlijk brutaal bejegend worden, ze is niet bang en onderzoekt alles nieuwsgierig en verbaasd. En als een muis op haar hoofd een kampvuurtje wil aanleggen roept ze gewoon: “Dit gaat te ver!”

Alice is vanaf 1 juli 2009 verkrijgbaar op dvd (Moskwood).