Ramayana: Rise of a Legend

India’s duurste filmproject ooit steekt met zijn visuele effecten de westerse concurrentie naar de kroon. Ondertussen leer je over (een versie van) de Ramayana-mythe en sleept componistenduo AR Rahman en Hans Zimmer je door de saaie stukjes heen.

Producent Namit Malhotra vergelijkt India’s verreweg duurste filmproductie ooit (zo’n 380 miljoen euro voor twee films) graag met titels als The Avengers (2012) en de Lord of the Rings-trilogie (2001-2003). Maar waar die verhalen vaak worden beschreven als moderne mythen, heeft Ramayana (‘de reis van Ram’) een groot voordeel: het is een daadwerkelijk bestaande, diep in de cultuur gewortelde mythologie. Eerder zoiets als Christopher Nolans The Odyssey (2026) dus.

Met zijn vergelijkingen geeft Malhotra vooral Ramayana’s ambitie aan: een episch actiespektakel met state-of-the-art visuele effecten van internationaal niveau.

Nu treft het dat Malhotra hoofd is van vfx-bedrijf DNEG, dat meewerkte aan LotR, twee Avengers-films (2018-19) en The Odyssey en al acht vfx-Oscars won, onder meer voor Interstellar (2014) en Dune (2021). En ja, de beste actiescènes van de film zijn behoorlijk geweldig. Ik had bijvoorbeeld nog nooit eerder iemand overtuigend een vliegende olifant uit de lucht zien stompen. Ook de lotusbloem-vliegmachine is een prachtige constructie. De film biedt een bijna voortdurende aaneenschakeling van dramatische shots en scènes – voor een heel groot deel gebaseerd op digitale effecten.

De film heet dan ook op het titelbeeld (en ook de Nederlandse poster) Namit Malhotra’s Ramayana, en dus niet die van regisseur en coscenarist Nitesh Tiwari. De effecten staan hier voorop. En ik sluit me aan bij de consensus van de eerste reacties na de wereldpremière in Los Angeles dat dit eerste deel (het tweede wordt verwacht in 2028) op dat gebied geslaagd is.

Bovendien is het als buitenstaander een bonus dat ik zo de Ramayana meekrijg. In de openingsscènes wordt zelfs nog uitgelegd wie Brahma, Shiva en Vishnu ook alweer zijn – handig! Ik ken nu ook, net als schijnbaar alle Indiërs, de brave Ram, zijn geliefde Sita en de kwaadaardige Ravana, met hun symbolische gevecht van goed en kwaad waarbinnen alles draait om dharma – wat zoiets is als eer, trouw, plichtsbesef en lot ineen.

De logische vervolgvraag is, net als bij de Odyssee: welke interpretatie wordt hier gegeven van het bronmateriaal en hoe zit het met de historische accuratesse?

Naar aanleiding van de trailers kwam mode-academicus Mitali Ambekar al met kritiek op de anachronistische jurken en juwelen van Sita en andere vrouwen; een Indiase journalist bekritiseerde het seksisme achter de beslissing om de vrouwelijke antagonist in het verhaal sexy-er te kleden dan die brave Sita. Ook bij de listige kwaadsprekerij waarmee een oudere vrouw (met een houding die aan Sneeuwwitje’s heks doet denken) Ram in het ongeluk stort, kun je vraagtekens plaatsen: de mannen zijn allemaal open over hun plannen, goed of slecht, maar van de Ramayana-vrouwen weet je nooit helemaal of je ze kunt vertrouwen.

De Indiase commentator Ankush Pal geeft in een lange uiteenzetting in The Hindu een dieperliggende kritiek. Er bestaan, beschrijft hij, honderden verschillende varianten van de Ramayana, ook boeddhistische en jaïnistische, waarvan geen enkele kan claimen de Ur-tekst te zijn. De keuze welke versie je, met nota bene de tagline “Our Truth. Our History”, aan de wereld presenteert is daarom ook een politieke. Er bestaan bijvoorbeeld versies waarin Ravana juist voor het goede strijdt; maar hier vertegenwoordigt hij het zuivere kwaad. Al steelt Ravana (met enorme présence en panache gespeeld door Yash) wel de show van de saaie Ram (denk Darth Vader versus iemand die nog veel saaier is dan Luke Skywalker).

Pal wijst er ook op dat juist in het huidige Ayodhya, de mythische geboorteplaats van Ram die ook in de film voorkomt, in 1992 de zestiende-eeuwse Babri Masjid-moskee werd gesloopt en vervangen door een aan Ram gewijde hindoetempel. Het enorme geweld waarmee dat gepaard ging, waarbij tussen de twee- en drieduizend mensen stierven, voornamelijk moslims, werd aangewakkerd door de BJP-partij van de huidige president Modi, die India wil veranderen van een seculaire naar een fasco-hindoeïstische maatschappij waarbij, aldus Pal, ook een canon van officiële hindoeïstische teksten hoort die aansluit bij BJP’s hindoe-nationalistische Hindutva-ideologie: “Als er driehonderd Ramayana’s zijn, dan kan geen enkele politieke organisatie claimen namens Ram te spreken. En dan begint het hele bouwwerk van hindoe-nationalistische identiteit – dat afhankelijk is van het gelijkstellen van de hindoeïstische cultuur met één specifieke interpretatie van hindoeïstische geschriften – te wankelen.”

Met andere woorden: Ramayana kan maar één ding zijn en dat is Our Truth. Our History. Dat de makers in interviews claimen dat ze geen eigen interpretatie van Ramayana geven, maar het originele verhaal vertellen, past daarbij.

In Nederland draait overigens de Indiase versie van de film; er bestaat internationaal ook een half uur kortere Engelstalige variant, met een AI-lipsynch van de Engelse nasynchronisatie (die gezien de eerste reacties uit LA niet erg gelukt lijkt), waaruit vooral muziekstukken weggelaten zijn. Wat alleen maar jammer is, aangezien voor de soundtrack als ultieme poging Oost en West te verenigen zowel AR Rahman als Hans Zimmer is gecontracteerd. Wat, als die namen je wat zeggen, tamelijk waanzinnig is. Alsof je als regisseurs Spielberg én Nolan inhuurt.

Hun muziek sleept de film met redelijk gemak ook door de saaiere stukken heen. Dat zijn vooral de kleinere scènes, omdat het naturalisme en de humor waarmee westerse superhelden op zulke momenten even down to earth worden gebracht, hier bijna volkomen ontbreken. Het is plechtstatigheid alom. Wat mogelijk een cultuurverschil is, maar wel als voordeel heeft dat het van Ravana, zonder enige ironie of relativering, een echte, indrukwekkende, mythische slechterik maakt.