Kamal Aljafari over With Hasan in Gaza

Voor Kamal Aljafari zijn cinema en het menselijk geheugen onlosmakelijk verbonden. Met teruggevonden beelden van bezet Gaza in 2001, toont hij nu wat film te bieden heeft in tijden van genocide. Archieffilm With Hasan in Gaza is zijn poëtische pleidooi voor “het leven doen herleven”.

De Palestijns-Duitse filmmaker Kamal Aljafari maakt vlijmscherpe archieffilms die de machtsstructuren in zijn bezette geboorteland bevragen. In Recollection (2015) verwijderde hij digitaal de acteurs uit Israëlische en Hollywood-fictiefilms die in Jaffa waren opgenomen, waardoor de focus zich verlegt naar de Palestijnse figuranten en het landschap in de marges van het beeld. A Fidai Film (2024) is een nog extremere artistieke interventie op basis van door Israël in beslag genomen Palestijns archiefmateriaal. De door Aljafari verknipte, uitgekraste en aangetaste beelden wijzen op een geschiedenis die door Israëlische propaganda is uitgewist.

Voor With Hasan in Gaza, die vorig jaar in de hoofdcompetitie van Locarno in wereldpremière ging, koos hij voor een andere aanpak. De film heeft zijn oorsprong in 1989, toen Aljafari tijdens de eerste Palestijnse Intifada in een Israëlische gevangenis belandde en daar een medegevangene ontmoette die hij nooit meer zou vergeten. Twaalf jaar later reisde hij met een kleine camera naar Gaza om hem op te zoeken, vergezeld door een lokale gids genaamd Hasan. De drie mini-dv-tapes die hij op die zoektocht vulde nam hij vervolgens mee naar Keulen, waar ze in de vergetelheid raakten, tot hij ze decennia later onverwacht terugvond tijdens het digitaliseren van zijn archief.

In tegenstelling tot zijn eerdere werk liet hij het materiaal ditmaal vrijwel onaangetast. Het ruwe materiaal spreekt immers boekdelen: de beelden tonen het alledaagse leven in Gaza van toen, en dragen daarmee het gewicht van alles wat sindsdien is vernietigd. Wat in 2001 werd vastgelegd als een persoonlijke zoektocht, is in de context van de huidige Israëlische genocide uitgegroeid tot een tijdsdocument van een plek die in die vorm niet meer bestaat.

De melancholische en urgente reisreportage is de enige hedendaagse film die is opgenomen in het Eye-programma 2001: A Time Capsule. Tijdens het filmfestival van Locarno sprak Aljafari over het pijnlijke proces van door het verleden spitten en over de even poëtische als politieke urgentie die hij in het materiaal uit 2001 zag.

“Tijdens het digitaliseren van mijn oude mini-dv-tapes bekeek ik het ruwe materiaal van mijn eerste film Al Sateh [2006]. Toen kwam ik een tape tegen met de titel ‘With Hasan in Gaza’ in het Arabisch. Ik had geen benul meer dat deze tapes überhaupt bestonden en had al helemaal geen idee wat erop stond. Extra symbolisch was dat de eerste tape vast bleef zitten in de speler van het bedrijf dat mijn materiaal scant. Ik moest wachten op de reparatie en kon pas de volgende dag terugkomen om het materiaal eindelijk te bekijken. Wat ik toen kon opmaken uit de opnames, was dat het in Gaza gefilmd was, veelal vanuit de auto. Kort daarna zag ik mezelf in beeld. Pas toen begon het te dagen: ik was in 2001 terug in Gaza en had mijn reis gefilmd.”

Hoe kan het dat je de beelden volledig vergeten was? “Dat zegt veel over de aard van filmmaken, en van het menselijk geheugen. De voornaamste reden is dat ik het ruwe materiaal nooit meer had bekeken. Er was slechts één scène die ik me nog wel herinnerde: een nacht waarop ik bij Hasan verbleef, die eigenlijk een soort fixer was. Iemand had me aan hem voorgesteld – wie dat was weet ik ook niet meer. Nadat ik deze tapes had meegenomen naar Keulen, waar ik toen al woonde en studeerde, raakten ze in de vergetelheid.”

Is het niet bizar hoe zulke diepe indrukken alsnog uit het geheugen kunnen glippen, en hoe deze opnames ze voor jou weer tot leven hebben gewekt? “Of het vloek of een zegen is, weet ik niet, maar de mens is geneigd om te vergeten. En beelden helpen ons om te herinneren. Het doet me denken aan de oorsprong van de fotografie, toen men voor het eerst de mogelijkheid kreeg om de tijd te bevriezen – om momenten vast te leggen die bij je blijven, ook al ben je ze zelf al lang vergeten. Waarom ik deze tapes al die jaren niet had gezien kan ik je niet vertellen, maar er is iets magisch aan hoe bepaalde dingen opnieuw in het leven kunnen opduiken. Op dit specifieke moment, te midden van de verwoesting van het leven in Gaza, had ik deze tapes nodig. De beelden erop hebben nu immense waarde. Het is alsof deze film al vijfentwintig jaar in de maak was, wachtend tot ik hem zou ontdekken.”

Als je With Hasan in Gaza vergelijkt met je eerdere archiefwerk, valt op dat je hier vrijwel geen artistieke ingrepen in de beelden deed. Waarom koos je ervoor het materiaal te laten zijn zoals het is? “Ik realiseerde me al gauw dat de aanpak van eerdere archieffilms zoals An Unusual Summer [2020] en A Fidai Film [2024] hier niet zou werken. In die films deed ik intensieve ingrepen in de beelden om nieuwe gevoelens en verhalen te creëren. Ik wilde de beelden van With Hasan in Gaza niet eens aanraken. Dit reisverslag moest zijn zoals het is, op de manier waarop het gefilmd was. Het merendeel van wat ik filmde zit dan ook in de film. Het is echt een tijdsdocument, en het was belangrijk het als zodanig te bewaren. We hebben nauwelijks gesneden, waardoor je zou kunnen zeggen dat we de film onbedoeld in-camera hebben gemonteerd.”

Je krachtigste ingreep komt pas op het einde, met een titelsequentie waarin je terugblikt op jouw tijd in Gaza en eindigt met de woorden: “I remember, I remember“. “Cinema heeft een sterke relatie met het geheugen. En voor mij heeft het geheugen een verbinding met poëzie. Deze film is een perfect voorbeeld van een geval waarin het geheugen weerstand biedt aan de uitwissing van een cultuur. Als je leeft onder oorlog, ben je vooral bezig met het ontvluchten van de dood. Wie heeft dan nog tijd voor poëzie? Herinneren is noodzakelijk voor ons bestaan. We dragen zoveel herinneringen en verhalen met ons mee, maar wie krijgt de kans ze te vertellen? Als ik dit materiaal niet had gevonden, zouden de meeste van deze herinneringen verdwenen zijn. En daar ontmoeten filmmaker en publiek elkaar – in het delen van beelden en herinneringen. Ik kan nog steeds niet geloven dat ik dit materiaal heb teruggevonden. Al helemaal omdat ik worstelde met de vraag welke rol cinema nog kan spelen nu we al die verwoesting, de doden en het bewijs van gruweldaden zien. Dit materiaal kwam als antwoord op die vraag. Hier ligt de rol van cinema: het leven te doen herleven en te vereeuwigen.”

Films maken over oorlog roept vragen op over de functie en noodzaak van het medium. Wat denk je over het doel van cinema in deze context? “De rol van de filmmaker is om poëzie te vinden binnen onmenselijke omstandigheden. Wat dat concreet betekent is lastiger voor te stellen. Het blijft vaak abstract, hoe goed we ook onderwezen zijn over historische genocides. Daarvan getuige zijn – ook al is het van ver weg, want ik leef nu niet in Gaza – heeft een zware psychologische impact. Je wordt elke ochtend wakker en leest over de dood van mensen, over ontelbare vermoorde kinderen. De rouw en het verdriet hebben een verlammend effect. With Hasan in Gaza was mijn manier om daarop te reageren met een teken van leven. Wat cinema het beste doet is wijzen naar het leven, zelfs te midden van verwoesting. En wat ik zie in de mensen die in deze beelden verschijnen, is het leven zelf.”

Toch moet het ook zwaar geweest zijn om dit materiaal juist nu opnieuw onder ogen te zien. “Het was heel, heel pijnlijk. Het is altijd al vreemd om iets uit het verleden te herontdekken. En in dit geval hebben de beelden een dubbele betekenis. Het is geen film over het verleden; het is een film over het heden, en het leven daarna. Dat is wat de film vertelt: er is altijd leven na de dood. Het geeft me hoop dat geen enkele oorlogsmachine of genocide ooit een volk zal verslaan. Zelfs als er alleen een film van hen overblijft. Dit bewustzijn is iets wat niemand ons kan wegnemen. Dat is de hoop die we hebben: dat mensen zich blijven verbinden met onze menselijkheid.”

With Hasan in Gaza is op 26 april en 21 mei te zien in Eye Filmmuseum i.h.k.v. 2001: A Time Capsule (18 april t/m 14 juni 2026).