GOUTTES D’EAU SUR PIERRES BRÛLANTES

Lust en walging

De Franse regisseur François Ozon houdt na de soapparodie Sitcom opnieuw menselijke liefdesrelaties tegen het licht. Zijn nieuwste film Gouttes d’eau sur pierres brûlantes is een ode aan Fassbinder. Les amants criminels verschijnt in november en toont twee verliefde tieners op de vlucht. De Filmkrant sprak met hem in zijn Parijse kantoor. "Een verstoorde seksuele relatie is voor mij veel uitdagender om te filmen dan een stel dat gezellig in een café zit te keuvelen."

Mensen zijn alleen en zoeken daardoor de ander op. Voor François Ozon (1967) is dit gegeven een continue bron van inspiratie, waarvan hij vooral de seksuele kant benadrukt. Zijn hoofdpersonen liggen steevast overhoop met zichzelf, hun begeerten en gevoelens. Zijn eerste lange speelfilm Sitcom (1998) toont een gezin dat van de ratten besnuffeld is en niet meer weet hoe de lusten te bevredigen. De schaduwzijden van de mens die daarbij bovenkomen, vullen ook zijn eerdere, korte films als Regarde la mer, een zonovergoten catastrofe over een moeder en kind die bezoek krijgen van een rugzaktoeriste.
Met zijn nieuwste film Gouttes d’eau sur pierres brûlantes verkent Ozon wederom de kuilen in de weg der liefde, zonder het te hoeven hebben van expliciete beelden. De film speelt zich geheel af in de woning van de Berlijnse zakenman Leopold, prachtig vertolkt door Bernard Giraudeau. De jonge Franz trekt bij hem in en er ontstaat een psychologisch, erotisch steekspel. De komst van elkaars vriendinnen maakt het er voor hen niet overzichtelijker op.
De film is gebaseerd op het toneelstuk ‘Tropfen auf heisse Steinen’ van de Duitse cineast Rainer Werner Fassbinder. François Ozon: "Ik waardeer Fassbinder enorm. Ik vind dat hij tegenwoordig ondergewaardeerd wordt: Europese filmmakers praten niet over hem, terwijl hij waarschijnlijk de belangrijkste regisseur van onze tijd is geweest. Hij was de enige die de Duitse geschiedenis in de ogen keek en de naoorlogse identiteit van Duitsland aanschouwde. Ik hou ook van zijn manier van werken. Film na film maakte hij, altijd in prettige samenwerking met zijn medewerkers en acteurs. Gouttes d’eau is een eerbetoon aan hem."
Simpele middelen suggereren het Berlijn van rond 1970: oude ansichten tijdens de openingstitels, een in Parijs nagebouwde woning, de juiste kleding, alles klopt. Maar pardon, hoor ik alle Duitsers vloeiend Frans spreken? "Ik wilde Franse acteurs omdat het een Franse blik is op de Duitse materie. Het Frans benadrukt bovendien het kunstmatige karakter van de film, zoals van de periodefilms uit Hollywood, die zich in de Europese Middeleeuwen afspelen en waarin iedereen Engels spreekt."

Verlangen
Gouttes d’eau speelt zich af op één plek; Ozons voorlaatste film Les amants criminels (1999) daarentegen is een Franse roadmovie vol tempo- en ruimtewisselingen. De impotente Luc en zijn vriendinnetje Alice slaan op de vlucht nadat zij samen een klasgenootje hebben omgebracht. "Hij wilde me verkrachten, hij verdiende het", houdt ze hem voor en hij gelooft het. Beiden zijn jong, naïef en vol verlangen naar iets wat er in hun leven ontbreekt. Dit geldt voor veel Ozon-personages. "Mijn karakters hebben nog geen identiteit of kennen deze nog niet. Ook zijn ze per definitie eenzaam, geïsoleerd en op zoek naar hun plek in de wereld. Aan het einde van mijn films is het verlangen vervuld. In Regarde la mer bijvoorbeeld, heeft de toeriste uiteindelijk een kind, terwijl de andere vrouw haar seksuele avonturen heeft beleefd, ook al leidt het tot haar dood."
Zijn films ontberen een geheel gelukkige afloop. "Het zou te makkelijk zijn als al je wensen uitkomen, niet? Daar gaat het hele leven over; je kunt nooit alles krijgen wat je wilt. In mijn films zie je personen die alles willen controleren, maar dat kan niet."
Ozon toont graag bizarre situaties. "Een verstoorde seksuele relatie filmen is voor mij als regisseur veel uitdagender dan een stel dat gezellig in een café zit te keuvelen. Ik moet beslissen wat ik wel en niet laat zien; of ik het publiek lust of walging moet laten voelen. Hitchcock heeft eens gezegd dat seks- en geweldsscènes de interessantste filmscènes zijn. Ze zijn in ieder geval het moeilijkst. Feitelijk zei hij dat je iedere seksscène als geweldsscène moet filmen en andersom. Dat heb ik gedaan in Les amants criminels."
Zijn aandacht voor het seksuele staat niet op zichzelf in de hedendaagse Franse cinema. "Een belangrijke ontwikkeling in Frankrijk is de opkomst van vrouwelijke regisseurs. Zij brengen een nieuwe sensitiviteit met zich mee en benadrukken heftige onderwerpen als seksualiteit en vrouwelijke begeerte op een meer directe manier. Ze werken minder in een ouderwetse, academische stijl dan de meeste mannelijke filmmakers doen. Minder narratief, meer op gevoel."

Onrust
De twee films verschillen opvallend veel van elkaar. Gouttes d’eau is degelijk en strak, terwijl Les amants criminels veel losser oogt, alsof Ozon zich met deze film meer vrijheid gunde. "Met Gouttes d’eau ben ik meer tevreden. Het was een enorme uitdaging om de film levendig te maken. Ik had maar één ruimte en normaal gebruik ik minder dialogen. Ik vind Gouttes d’eau juist niet traditioneel of theatraal, de regie is volgens mij heel filmisch. Les amants criminels is erg aangevallen in Frankrijk. Men vond hem te gewelddadig en de combinatie van een nieuwsbericht en een sprookje begreep men niet. Als het een Amerikaanse film geweest zou zijn, dan was hij waarschijnlijk beter ontvangen. In Amerika is het thema van twee vluchtende jongeren normaal, hier ontbreken zulke genrefilms. Als ik Les amants criminels over zou kunnen doen, dan zou ik het verhaal en de montage vereenvoudigen."
Wat Ozon met beide films in ieder geval nalaat, is de kijker voorzien van een fijne avond achteroverleunen. "Ik ga niet naar de bioscoop om mijn ideeën en vooroordelen bevestigd te krijgen. Ik word liever aangenaam verrast, zoals bij Crash van David Cronenberg. Daarbij voelde ik compassie met personen die zichzelf vermaken met auto-ongelukken, terwijl ik daar zelf niks mee heb! Ik creëer liever vragen met mijn films dan antwoorden."
Muziek kan helpen bij het verstoren van de orde. In Les amants criminels duikt het nummer ‘Górecki’ van Lamb op als achtergrondmuziek in een supermarkt. Het lijkt de opmaat voor een lange autorit in het donker, maar Luc en Alice ontfermen zich een tel later over een dood konijn op de weg. "Ik ontdekte de Franstalige versie ervan tijdens het monteren. Het nummer past precies bij de hoofdpersonen. Muziek kan frustratie bij het publiek veroorzaken. Allereerst helpt ze natuurlijk om mensen het verhaal in te krijgen. Als de muziek dan plotseling stopt, wordt men teruggezet in de realiteit en is de identificatie verdwenen. Daarom draai ik muziek graag abrupt weg. In Gouttes d’eau wordt ook snel de naald van een grammofoonplaat gehaald. Dit creëert onrust."
Het is dezelfde onrust die al zijn films tegen het einde oproepen. Wil Ozon dát dan zo graag? Hij begint te lachen, als het stoute jongetje achterin de klas. ‘Ja!’

Jeroen Lok


Dylan de Jong over Fassbinder

Liefde is kouder dan de dood

Rainer Werner Fassbinder overleed in 1982, twee jaar na het verschijnen van Berlin Alexanderplatz, de monumentale, vijftien uur durende Alfred Döblin-verfilming die Dylan de Jong ooit deed besluiten filmmaker te worden. Inmiddels gepokt en gemazeld in het oeuvre van zijn jonggestorven held, keek hij naar Gouttes d’eau sur pierres brûlantes, de Fassbinder-verfilming van François Ozon. "Een namaak-Fassbinder", zo meent De Jong. "Een feest der herkenning, dat wel, maar de feestgangers zijn lichtelijk verveeld, de hapjes smaken nauwelijks en het bier is op."

"Het toneelstuk ‘Tropfen auf heisse Steinen’, waar François Ozon zijn film op baseerde, werd in 1965 door Fassbinder geschreven. Hij was toen negentien jaar oud. Zélf heeft hij er nooit wat mee gedaan, maar drie jaar na zijn dood — in 1985 — is het opgevoerd op een theaterfestival in zijn geboorteplaats München, waarmee ik even de fabel uit de wereld wil helpen dat ‘Tropfen auf heisse Steinen’ nog nooit geënsceneerd is.
"Het interessante aan het stuk is, dat het grote Fassbinder-thema er al in zit: ‘Liefde is kouder dan de dood’. Het zou twee jaar later ook de programmatische titel van zijn eerste lange speelfilm zijn: Liebe ist kälter als der Tod (1969). Eigenlijk gingen alle Fassbinder-films over dit ene thema, namelijk dat relaties per definitie sado-masochistisch zijn en dat de liefde nooit gelijkelijk is verdeeld. Degene die het meest lief heeft in een relatie, zal altijd het onderspit delven. Degene die het minst lief heeft, heeft daarentegen alle macht en die zal — bewust of onbewust — ook misbruikt worden. Tot en met zijn zwanenzang Querelle is dit zijn grote thema geweest."

Kitsch-kaarten
"François Ozon is blijkbaar een groot bewonderaar van Fassbinder, maar een Fassbinder-hommage wil ik Gouttes d’eau sur pierres brûlantes niet noemen. Het is eerder een Fassbinder-pastiche, een film die helemaal gemaakt is in de stijl van Die bitteren Tränen der Petra von Kant (1972) en Faustrecht der Freiheit (1974). Het is een jaren-zeventigkopie met een exemplarische opening: knalgele begintitels, Duitse kitsch-kaarten en een muziekje dat afkomstig lijkt van Fassbinders huiscomponist Peer Raben.
"Ozon blijkt vervolgens echter alles te hebben gekopieerd: de koele ‘seventies’-decors met de bijbehorende kleding, de spiegelmotieven, de belichting, de découpage, de Schlager-muziek, de situering in Duitsland, de gestileerde acteerstijl, alsof de acteurs een beetje naast hun rol staan, en ga zo maar door. Zijn acteurs vertonen zelfs grote gelijkenis met Fassbinder-acteurs. In de vier hoofdrolspelers zijn respectievelijk Adrian Hoven, Margit Carstensen, Eva Mattes en Fassbinder zélf te herkennen.
"Evenals Gus Van Sants remake van Psycho vind ik Ozons Fassbinder-kopie eigenlijk een onzinnige onderneming. Wat me stoort is dat hij in zijn kopieerdrang ook weinig consequent is. De Franse taal is bijvoorbeeld veel te gesoigneerd voor een Fassbinder-tekst. Fassbinders teksten die erg beïnvloed zijn door de Beierse toneelschrijfster Marie-Luise Fleisser — een tijdgenote van Brecht — hebben een typische melodie die in het Frans totaal verloren gaat. Bij Fassbinder zit de vervreemding vooral in de gestileerde acteerstijl en het gestileerde gebruik van de taal, niet in een dansje dat plotseling wordt opgevoerd. In zijn toneelstukken liet hij mensen wel eens plotseling een Elvis-liedje zingen, maar niet in zijn films. Dat dansje is nu een ironisch intermezzo dat niet past bij de ernst van de film.
"Gus Van Sant kopieerde Psycho shot voor shot, zonder daarbij het gevoel van het origineel op te wekken. Gouttes d’eau is geen directe remake, eerder een rare hybride mengvorm van Fassbinders vroege theater- en filmstijl en zijn latere melodrama’s. Misschien is het wel een postmodernistisch kunstje, maar ik vraag me vooral af wat het nut is van die stijlcitaten. Dan kun je beter met het origineel aan de haal gaan, in je eigen stijl, dat is veel oorspronkelijker. Het idee dat ik dan ook bij deze film kreeg, is dat het een gebrek aan stijl is en misschien ook wel een gebrek aan talent. Het is als een goedkope reproductie, één grote cinefiele grap.
"Je kunt beïnvloed zijn door Fassbinder, zoals Cyril Collard in zijn autobiografische aidsfilm Les nuits fauves (1992), een film die volgens mij geïnspireerd is op In einem Jahr mit 13 Monden (1978), of zoals Wong Kar-wai in zijn vroege films As tears go by en Days of being wild. Er is een verschil tussen regisseurs die beïnvloed zijn door hun voorgangers en regisseurs die hun voorgangers rechtstreeks imiteren. Het punt is dat Ozon niets toevoegt. In Berlin Alexanderplatz verbond Fassbinder zélf al het beste uit twee werelden. Het persoonlijke en het melodramatische gingen hier hand in hand. Een ideale mix, die Ozon in ieder geval niet heeft weten te bereiken."

Belinda van de Graaf