Joachim Lafosse over À perdre la raison

'Via een nieuwsbericht een mythe scheppen'

  • Datum 30-08-2012
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Foto Fabrizio Maltese

Hoe verfilm je een waargebeurd verhaal, waarvan het tragische einde in België berucht is? Joachim Lafosse deed veel onderzoek, maar ging een stap verder: "We wilden kunnen zeggen dat het allemaal de vrucht van onze verbeelding was."

Niet vaak krijg je de kans om een filmmaker na een interview nog wat vervolgvragen te stellen. Maar de Brusselse regisseur Joachim Lafosse (1975) sprak na de première van zijn nieuwste film in Cannes afgelopen voorjaar nog telefonisch met ons verder vanaf zijn vakantieadres in Griekenland. Dat was ook wel nodig. Want de film met de meerduidige titel À perdre la raison (‘de rede(n) verliezen’) blijft vragen oproepen.
Dat is een goed teken. In Cannes was de film al een emotionele uitschieter. Ontwrichtend. Want in zijn voortdurende fascinatie met mensen die elkaars intiemste grenzen overschrijden (Nue propriété, 2006; Un élève libre, 2008), tart hij ook de grenzen van de kijker.
Het helpt nauwelijks dat À perdre la raison de kijker al aan het begin waarschuwt voor het tragische einde. Een einde dat in België hoe dan ook bekend is, omdat men weet dat Lafosse zich liet inspireren door de aldaar beruchte affaire Lhermitte.
In de film gaat een Waalse vrouw (de fabelachtige Émilie Dequenne, Rosetta in de gelijknamige film van de Dardennes uit 1999) met haar nieuwe echtgenoot van Marokkaanse afkomst (Tahar Rahim) samenwonen bij diens dominante adoptievader (Niels Arestrup). Er ontstaat een driehoekig en multicultureel machtsspel, dat met gruwelijke onverbiddelijkheid steeds benauwender wordt — vooral nadat er kinderen zijn geboren.

Titanic
Over het einde moet niet te veel verteld te worden — al maakt het Lafosse niet veel uit: "Ik grapte met mijn coscenarist dat we de opbouw van Titanic moesten gebruiken. We weten dat de boot gaat zinken; het spannende is hoe. Ook ons verhaal gaat over een zinkend schip, maar dan in de vorm van een familie."
Het scenario was een reactie op de mediaberichtgeving rond de waargebeurde zaak. "Ons doel was denkbaar en voorstelbaar te maken wat volgens iedereen ondenkbaar en onvoorstelbaar was." Lafosse verdiepte zich terdege in het politieonderzoek en bezocht het proces, maar nam met zijn twee coscenaristen vervolgens afstand van de werkelijkheid. "We wilden kunnen zeggen dat het allemaal de vrucht van onze verbeelding was. We wilden verder gaan dan de werkelijkheid en via dit nieuwsbericht een mythe scheppen.
"En ik ben cineast, geen filosoof of essayist. Dus ik wilde bovenal cinema maken. Dat wil zeggen: proberen om met het publiek de ontwrichting te delen die ik door het verhaal heb ervaren en emoties te creëren die tegelijkertijd niet beletten om erover na te denken."

Haneke
Daarmee neemt Lafosse, zegt hij, enige afstand van Michael Haneke, aan wie hij onmiskenbaar verwant is. "Het klopt dat Haneke me heeft beïnvloed. Hij heeft me geholpen na te denken over cinema. Maar ik geloof dat ik nu mijn eigen weg gevonden heb. Ik bewonder nog steeds Haneke’s verhouding tot geweld, zijn weigering om het te laten zien en de manier waarop hij erover doet nadenken. Maar wat me tegenwoordig aan hem tegenstaat is zijn weigering van het effect, van de emotie. Hij is altijd bang dat de emotie de kijker belet na te denken. Maar dat hoeft volgens mij niet. Natuurlijk moet je de almacht van de emotie wantrouwen. Natuurlijk is een film die louter bestaat uit emoties al snel populistisch. Maar ik geloof dat we een vorm kunnen vinden die emoties niet uitsluit en tegelijkertijd aanzet tot reflectie." Kort door de bocht: met À perdre la raison stopt Lafosse wat meer Dardennes in z’n Haneke.

Homoseksualiteit
Naast Dequenne, die in Un Certain Regard de Prijs voor Beste Actrice deelde, zijn ook Rahim en Arestrup sterk — twee acteurs die in 2009 samen excelleerden in Jacques Audiards Un prophète. "Omdat hun personages in mijn film een langere, sterkere band met elkaar hebben dan de zoon met zijn echtgenote, vond ik het interessant twee acteurs te kiezen die al een cinematografische geschiedenis deelden. Bovendien zit er een latente homoseksualiteit in Un prophète, die ik kon laten doorwerken in mijn eigen film."
Qua vorm is de eerste helft van À perdre la raison het meest uitzonderlijk, met een structuur die radicaal en met forse ellipsen een periode van vijf, zes jaar overbrugt, waarin de twee geliefden elkaar leren kennen, trouwen, gaan samenwonen en kinderen krijgen. Maar ondanks de grote tijdsprongen sluiten de scènes helder op elkaar aan — zonder de clichématige noodgreep van veranderende kapsels en seizoenen. Het dramatische verhaal loopt eigenlijk gewoon verder, terwijl uit de zichtbare feiten de verstreken tijd valt af te leiden.
"Daar ben ik het meest trots op", zegt Lafosse. "Dat gedeelte was het grote probleem van deze film. Omdat ik de kijker zo veel moet uitleggen. En om de ene zwangerschap na de andere te filmen, daar is voor de kijker ook niks aan. Meer dan anderhalf jaar hebben ik en mijn coscenarist Thomas Bidegain, die ook het scenario schreef voor Un prophète, aan deze ellipsen gesleuteld. En vanaf het moment dat de vrouw echt somber begint te worden, blijven we meer bij haar. Het is waar dat de film zo feitelijk uit twee delen bestaat."

Kees Driessen