IFFR What the F?!

Na IDFA verkent ook het Filmfestival Rotter­dam de grenzen van het filmisch feminisme, met het themaprogramma What the F?! Ondertussen stellen wij de vraag: hoe voor­uitstrevend zijn filmheldinnen die hun mannetje staan eigenlijk?

Door Karin Wolfs

Het roze prinsessenparadijs van Disney — waarin vrouwen met grote ogen en wespentailles steevast eindigen in de armen van hun blanke droomprins — maakte in 2012 plaats voor stoere heldinnen in heel wat donkerder outfits. In Snow White and the Huntsman ontpopte Sneeuwwitje zich — met een leren broek onder haar jurk — tot legeraanvoerder met harnas en zwaard. Vechtende kindvrouwen met pijl en boog namen de leiding in The Hunger Games en de animatiefilm Brave: de eerste Pixar-film met een vrouwelijke hoofdrol. Met haar opstandige bos rode haar scheurde deze Schotse prinses zelfs letterlijk uit haar te krap bemeten prinsessenjurk.
Ze waren de eersten niet; we hadden in het recente verleden al meer stevige tantes met een goeie rechtse hoek voorbij zien komen in bijvoorbeeld Alien, G.I. Jane, Kill Bill en Lara Croft: Tomb Raider.

Dood voor de aftiteling
Wie hierin een emancipatoire beweging ziet, juicht misschien iets te vroeg. Uit een onderzoek van de Amerikaanse sociologe Kathryn Gilpatrick, die 157 vrouwelijke protagonisten bestudeerde in actiefilms die uitkwamen tussen 1991 en 2005, bleek dat vrouwen daarin in slechts 7% van de gevallen hun eigen boontjes dopten, en in de overige 93% sidekicks waren voor de mannelijke hoofdrollen: 58% was ondergeschikt aan de mannelijke held, 42% diende als love interest, 30% was dood voor de aftiteling.
En hoewel ze recent met meer tegelijk lijken te komen en wat recalcitranter gedrag vertonen, onderstreept de meerderheid nog steeds de mannelijke norm, zo bewees een onderzoek getiteld ‘Normalizing Male Dominance’ van het Grand Rapids Institute for Information Democracy, naar de rollen van mannen en vrouwen in de topfilms van 2012. Want in Snow White and the Huntsman is de jager de mentor die Sneeuwwitje de kneepjes van het vak leert en is het uiteindelijke oordeel over de mooiste van het land aan een mannelijke spiegel. Black Widow draagt in The Avengers een spandex catsuit die haar vrouwelijke lijnen maximaal uitvent. Ze heeft het kleinste wapen — een pistool niet langer dan haar wijsvinger — en is het enige karakter dat huilt.
En Emily Blunt dan, als roestvrijstalen loeder in Edge of Tomorrow? Zij neemt Tom Cruise toch bij de hand? Klopt. Maar ook zij offert zich voor hem op, is love interest en lustobject, zwetend in tanktop, in uitdagende poses.

Avatar
Actieheldinnen zitten in de lift sinds marketeers ontdekt hebben dat het de vrouwen zijn die de film kiezen als stelletjes naar de bioscoop gaan. Maar om het traditionele mannenpubliek bij de les te houden, zijn het vechtende seksbommen. Dat is geen emancipatie, dat is de gouwe ouwe seksualisatiestandaard in een nieuw jasje.
Daar komt nu bij, zeggen sommige criticasters, dat deze actievrouwen de boodschap uitdragen dat geweld oké is, terwijl machismo een eigenschap is die bij mannen hoort. Nu wordt het interessant, want waarom zou een vrouw geen haantjesgedrag kunnen vertonen? Die opvatting is al net zo stereotiep als die waarbij een vrouw beperkt blijft tot lustobject, love interest, maagd, hoer, moeder, heks, enigma, slachtoffer, psychiatrisch geval of de uitzondering die de regel bevestigt in een mannelijke omgeving.
Dan The Hunger Games, met haar frontvrouw Katniss Everdeen, waar de onderzoekers van Grand Rapids over schreven: ‘Ze onderneemt actie, ze is meelevend, en ze is sterk.’
Net als eerder Lisbeth Salander in Millennium: Mannen die vrouwen haten (2009) die door filmcriticus A.O. Scott van The New York Times werd omschreven als ‘een feministische wreker, een antisociale nerd, een overlever van misbruik en een avatar met een autonome, polymorfe seksualiteit’. Toegegeven, Salander is weer een slachtoffer en Everdeen een schoonheid in een strak vechtpakje, maar het zijn desondanks complexere heldinnen met eigenschappen die — volgens de conventie althans — deels aan vrouwen, deels aan mannen worden toegeschreven.

Tranen de vrije loop
Scott verwoordt het belang daarvan als volgt: ‘The Hunger Games staat ons toe — of dwingt ons misschien — tot een soort universele identificatie die zeldzaam is, of misschien zelfs taboe. Het is algemeen geaccepteerd dat meisjes kunnen ambiëren als Harry Potter of Spider-Man te zijn, of tenminste hun avonturen kunnen omarmen zonder dat dat hun vrouwelijkheid ondermijnt. Maar het is — tenminste binnen de marketingafdelingen van de culturele industrie — een geloofsartikel dat jongens niet zullen doen of ze prinsessen zijn.’
Dat laatste valt nog te bezien. Want ook filmmannen breken voorzichtig uit hun sekseconventies. Opmerkelijk was in dat opzicht het aantal hoofdrolheren dat het afgelopen jaar zijn tranen de vrije loop liet: de twee antagonisten in The Two Faces of January, Nicolas Cage in Joe en Tom Hardy in Locke, een meermaals tot wanhoop gedreven Bryan ‘Breaking Bad‘ Cranston in Godzilla en actieheld Spider-Man die rouwt om zijn vriendin en vertrouwenspersoon Gwen Stacy. Dat verlies van Stacy zou de makers in deel 3 nog wel eens duur kunnen komen te staan.

IFFR vertoont in het programma What the F?! onder meer A Girl Walks Alone at Night van Ana Lily Amirpour, To the Editor of Amateur Photographer van Luke Fowler en Mark Fell en Dólares de arena van Laura Amélia Guzman en Israel Cardenas.

Voor de Critics’ Choice op het IFFR selecteerde Hedwig van Driel de film Laggies van Lynn Shel­ton waarin Keira Knightley een bijna dertiger speelt die nog niet helemaal volwassen wil worden. De vrouwelijke tegenhanger van de bankhangers van de Bromance | te zien op dinsdag 27 januari om 18.30 in Cinerama 1 en zaterdag 31 januari om 16.00 uur in Pathé 1.