IFFR Critics’ Choice: Olie op het vuur van de filmkritiek

Vernieuwing in de filmkritiek: de deelnemende critici aan de terugkeer van het Critics’ Choice programma op International Film Festival Rotterdam maakten een video-essay bij hun zelfgekozen films. Zo gooide het programma meteen een beetje olie op het vuur van de filmkritiek.

Na twaalf jaar was het Critics’ Choice programma terug op International Film Festival Rotterdam. En in die tussenliggende jaren is er veel veranderd. Zo maakte film de overstap van analoog naar digitaal, met als resultaat dat meer films sneller voorbij komen. Daartegenover zorgt een afname aan betalende lezers (en daardoor advertentiegeld) en een toenemende concurrentie van online publicaties voor afnemende relevantie van de (gedrukte) filmkritiek. Niet vreemd dus dat het Critics’ Choice programma meeveranderde. Deze keer leidden de deelnemende critici hun geselecteerde film namelijk niet alleen met gesproken en geschreven woorden in, maar ook met een zelfgemaakt video-essay. Het programma werkte zodoende als een broedplaats van inspiratie en reflectie.

Dit bleek vooral tijdens de vertoning van Bianca Stigters Three Minutes Thirteen Minutes Thirty Minutes, waar bijna alle deelnemende critici aanwezig waren voor een rondetafelgesprek. Stigters essay vormde een vreemde eend in de bijt en nodigde daardoor uit tot discussie. Want waar andere deelnemende critici met hun video-essay hun gekozen films context gaven, herorganiseerden of condenseerden, breidde zij haar gekozen film juist uit. A Lenghtening, zo stelt de optitel van Stigters indrukwekkende werk, waarin zij drie minuten in Polen gefilmde beelden uit 1938 uitbreidde tot een half uur.

Daar tegenover staat de methode die zowel Roger Alan Koza als Adrian Martin en Cristina Álvarez López gebruikten in hun essays over respectievelijk de Braziliaanse scifi-documentaire White Out, Black In en Walerian Borowczyks’ mysterieuze Dr. Jekyll et les femmes. In hun essay zochten (en vonden) Martin en Álvarez López aan de hand van een klein detail een sleutel om de film beter te kunnen begrijpen. Zij waren vooral onder de indruk van de manier waarop Stigter in haar essay het beeld soms stilzette, inzoomde en frame na frame liet lopen. Haar essay is overigens nog een work in progress en zou volgens Stigter zomaar zestig in plaats van dertig minuten kunnen worden.

Die ambitie sluit perfect aan bij het vertrekpunt van de ongekroonde koning van het video-essay, Kevin B. Lee. Hij bracht met zijn essay voorafgaand aan de vertoning van de documentaire Life Itself een prachtig eerbetoon aan de legendarische filmcriticus Roger Ebert. Ook al heeft hij meer dan tweehonderd video-essays op zijn naam staan, gaat het maken van een nieuw werk bij Lee nog steeds om ontdekking. "Welke vragen roept een film op en hoever kunnen die vragen je in een essay brengen?"

Voor sommige van de critici, die voorheen nog geen video-essay op hun naam hadden staan, was deze uitwisseling van informatie bijzonder handig. Zelfs kleine, praktische aspecten als de beeldverhouding, geluidskwaliteit en de lengte van tussentitels waren voor hen nieuw. "Het maken van een video-essay was voor mij als criticus erg educatief", legt Hedwig van Driel uit, die een video-essay maakte voor Laggies met daarin veel fragmenten van andere films en series gemaakt door opkomende vrouwelijke regisseurs. "Ik was wel blij met de hulp van mijn editor Menno Kooistra."

Ook Kees Driessen werkte met Kooistra samen voor zijn video-essay voor Studio Ghibli-film When Marnie Was There. Hij ondervond echter hoe ingewikkeld videobestanden kunnen werken toen zijn video-essay er in de bioscoopzaal plotseling mee ophield. In die zin is het dan ook belangrijk dat een criticus in de eerste plaats een goed verhaal vertelt. Daarna kan je nadenken hoe je dat verhaal in de vorm van een video-essay structureert. "Uiteindelijk zitten we gewoon met zijn allen om een haardvuur, en de beste verteller vertelt", legde Driessen al op haast voorspellende wijze uit in een interview voor de vertoning van zijn video-essay. Na afloop van When Marnie Was There wist hij namelijk de punten van zijn essay alsnog verbaal naar het publiek over te brengen.

Dit incident vatte eigenlijk goed de functie van het video-essay samen: het is geen vervanging van het gesproken en geschreven woord, maar dient eerder als een fijne aanvulling. Het is een teken van verandering en dat impliceert vooruitgang. "Het is niet ons werk om voor de oude piramide van filmkritiek te staan en diens vlam te bewaken", legt criticus Rüdiger Suchsland uit. Hij liet fragmenten van zijn documentaire From Caligari to Hitler zien als introductie op de vertoning van de Duitse paranoiathriller Die Lügen der Sieger. "Als iets verandert, dan leeft het. Als iets niet verandert dan is het dood." Terecht citeerde hij Mahler: "Traditie is niet het aanbidden van as, maar het preserveren van vuur."

Laten we in het geval van de filmkritiek het video-essay maar zien als een noodzakelijk beetje olie op dat vuur. En laten we volgend jaar bij hopelijk een nieuwe editie van het Critics’ Choice programma op IFFR kijken wat er nog meer mee mogelijk is, zodat het vuur altijd blijft branden.

Hugo Emmerzael

De geschreven én bewegende essays van de zeven deelnemende critici zijn te lezen en bekijken via filmkrant.nl/criticschoice.