Op ooghoogte #14

Afwezigheid in documentaires

Mark Cousins (The Story of Film en A Story of Children and Film) schrijft maandelijks over films en beeldassociaties. Deze maand: over documentaires die de belangrijkste shots juist buiten beeld houden.

Deze maand heb ik geen beeld om je te laten zien. Je moet het je voorstellen. Het is een shot van een leeg appartement. Het is een sleutelbeeld uit een van de beste documentaires die ik ken. Kun je eruit afleiden waar de film over gaat? Binnenhuisarchitectuur misschien? Nee. De film gaat over filmster Marlene Dietrich. Ze stemde toe om voor de film geïnterviewd te worden, maar toen regisseur Maximillian Schell met zijn camera arriveerde zei ze: "Oh nee, alleen mijn stem kan worden opgenomen, ik verbied je om me te filmen."
Een ramp natuurlijk. Of toch niet? In een wanhopige poging om zijn film te redden heeft Schell inderdaad alleen haar stem opgenomen, maar na afloop heeft hij haar appartement in een studio nagebouwd zodat hij er in langzame tracking shots met zijn camera doorheen kon bewegen. Als we naar het eindresultaat kijken, krijgen we het gevoel alsof de film behekst is, zoals in een spookhuisfilm. De camera is als een geest — Dietrichs geest — die door haar Parijse woning glijdt. We willen dolgraag weten hoe ze eruit ziet, maar die nieuwsgierigheid, dat verlangen, voedt alleen maar onze verbeelding en fascinatie. Het appartement wordt een reliekschrijn.
Bij documentaires nemen we vaak aan dat goed materiaal van de hoofdpersoon of de gebeurtenis waar het allemaal om draait nodig is om mee te kunnen scoren, maar in feite maakt het gebrek aan dat soort ‘cruciale beelden’ een film soms des te onthullender. Denk bijvoorbeeld aan Werner Herzogs White Diamond waarin hij vertelt dat er zwaluwen achter een waterval vliegen, die daar, volgens lokale overlevering, de mooiste dingen zien. Herzog laat zijn cameraman met gevaar voor eigen leven aan een touw in de waterval zakken om de vlucht van de vogels te filmen en te zien wat zij zien. Maar in zijn karakteristieke monotone voice-over vertelt hij ons vervolgens dat hij die beelden niet zal laten zien omdat ze te mooi zijn. Te mooi!
En, op een moreel veel ernstiger toon, Claude Lanzmanns film Shoah ontleent ook veel van zijn grootsheid aan het feit dat hij als het ware een tempel bouwt over iets wat zo goed als verdwenen is — de Europese Joden. Lanzmanns beslissing om geen archiefmateriaal te gebruiken in zijn ontzagwekkende film, maakt de afwezigheid van de Joden des te actueler en ‘aanweziger’; zo schept hij een tragisch, droevig krachtveld rondom de film en het schokkende verhaal van een diep onrecht.
Als documentairemaker kan ik allen maar leren van dergelijke extreme ellipsen. Ik ben bezig met een film over tatoeages, maar ik ben van plan om er geen tatoeages in te laten zien. In plaats daarvan wil ik me concentreren op de gezichten en lichaamstaal van een tatoeëerder, een tatoeageontwerper en iemand die getatoeëerd wordt. Dat trio zal, denk ik, intiem en intens met elkaar verbonden zijn, zoals de geweldige driehoeksverhoudingen in de films van Roman Polanski — Mes in het water, Cul de sac, Death and the Maiden. Door van het ogenschijnlijke onderwerp weg te bewegen, door het aan de kant te zetten, door het off screen te maken, hoop ik er dichter bij in de buurt te komen.

Mark Cousins | twitter @markcousinsfilm

Geschreven door Mark Cousins