Retour à Ithaque

Op een dakterras met uitzicht op de Malecón-boulevard in Havana brengen vijf vijftigers een half etmaal met elkaar door, terwijl ze drank en herinneringen delen.

A Night in Havana had de film ook kunnen heten. Maar dat zou onvermijdelijk associaties wekken met het Cuba dat we al te goed kennen uit films en commercials: zonnige armoede, fotogeniek verval. Dat is het Cuba van de toeristen. Retour à Ithaque gaat over het Cuba van de Cubanen, die de vernederingen van de armoede en de corrumperende effecten van repressie aan den lijve hebben ondervonden.
Het idee voor de zevende speelfilm van Laurent Cantet (Entre les murs, L’emploi du temps) ontstond toen hij voor de ensemblefilm 7 Days in Havana (2012) voor het eerst samenwerkte met de Cubaanse schrijver Leonardo Padura. Een verhaallijn uit zijn roman La novela de mi vida leverde de basis voor het scenario van Retour à Ithaque. Daarin keert Amadeo voor het eerst in zestien jaar terug naar Cuba en wordt hij warm onthaald door zijn oude vrienden. Maar mijmeringen over het verleden brengen ook oud zeer aan de oppervlakte. In de dynamiek tussen de personages, mooi uitgespeeld door de acteurs en aandachtig in beeld gebracht, tekent zich een mozaïek van gebroken idealen en afgeknotte levens af.
Met zijn eenheid van tijd en plaats leunt het drama nogal zwaar tegen theater aan — in feite is de film een Kammerspiel, met het verschil dat op dat dakterras de buitenwereld steeds binnen gehoorsafstand is en af en toe de handeling binnen sijpelt. Het past bij de karaktertekening van de personages: wat er van henzelf, hun relaties en hun levens is geworden valt niet los te zien van de tijd en de plaats waarin ze zich bevinden. Elk op hun eigen manier zijn ze het product van een mislukte utopie.
Het kunstmatige van die opzet, waarin aan ieder personage een dramatische lijn wordt verbonden, is de grootste zwakte van Retour à Ithaque. Toch is de film het zien waard, alleen al om zijn naturalistische en van elke folklore ontdane schets van Cuba, door de ogen van mensen bij wie The Beatles en The Mamas and the Papas oneindig veel meer nostalgie oproepen dan salsa, son of timba.

Sasja Koetsier