DE DOMINEE

Bleke Klaas

  • Datum 04-11-2010
  • Auteur
  • Gerelateerde Films DE DOMINEE
  • Regie
    Gerrard Verhage
    Te zien vanaf
    01-01-2004
    Land
    Nederland
  • Deel dit artikel

De baas en de meeloper

De Dominee is gïnspireerd op Bart Middelburgs boek over de in 1991 vermoorde drugsbaron Klaas Bruinsma. Gerrard Verhage stond een misdaadfilm voor ogen zoals wij in Nederland (nog) niet kennen. Geen moralisme, maar een gangsterdrama vanuit het criminele perspectief.

Waarom willen we films over maffiabazen zien? Er zijn twee mogelijke verklaringen. De eerste is dat we jaloers op hen zijn. Zij doen wat wij stiekem ook willen: niets aantrekken van sociale regels, macht uitoefenen en in weelde baden. Als we het lef hadden, zouden we allemaal crimineel zijn.
We kunnen de verklaring ook in de omgekeerde richting zoeken: criminelen verschillen zo weinig van ons, dat we ons makkelijk met hen kunnen identificeren. Een crimineel is ook maar een mens. Beide opvattingen vinden we terug in films. Coppola’s The godfather toont maffiabazen als meedogenloze heersers. Tegenwoordig treffen we vaker gevoelige maffiosi aan, zoals in de tv-serie The Sopranos en de komedies Analyze this en Analyze that.
In welke categorie moeten we drugsbaas Klaas Donkers in Gerrard Verhages De Dominee plaatsen? Hij is geen pathologische machtswellusteling en ook wordt hij niet gedreven door verlangen naar geld en luxe. Aan de romantiek van de outcast heeft hij geen boodschap. Donkers is een kille ondernemer die in zijn branche de grootste wil worden. Hij handelt in drugs, maar het had ook groente kunnen zijn. Alles is goed als hij maar ‘groter’ wordt dan zijn autoritaire vader (Huub Stapel), die hij haat.

Steunpilaar
Klaas rebelleert tegen zijn vader, maar hij heeft wel zijn karakter geërfd. Net als zijn vader kent hij geen mededogen en is niet in staat tot liefde. In de kern is De Dominee een tragedie over menselijk falen. Voortgedreven door blinde ambitie snelt Klaas het noodlot tegemoet, en passant vrienden en geliefden meesleurend.
Hoe maak je van een kille criminele ondernemer een intrigerend filmpersonage? Verhage is er niet uitgekomen. Klaas laat ons nogal koud. Misschien komt het doordat Verhage hem geen duistere kanten heeft gegeven. Klaas’ meedogenloosheid en kilheid verklaart hij gemakzuchtig uit zijn jeugd. Vlak voordat Klaas zijn onbegrijpelijkste gruweldaad pleegt, zit een flasback, waarin Klaas’ vader zijn zoontje toefluistert dat hij nooit iemand moet vertrouwen. Ja, zo kunnen we het ook. Wat moeten we met deze flinterdunne psychoanalytische verwijzing? Dat Peter Paul Muller (De passievrucht) een bleke Klaas neerzet, maakt het er niet beter op. Zijn meedogenloosheid wordt nooit angstaanjagend en zijn tragiek voelen we niet. Frank Lammers komt als Klaas’ steunpilaar en meeloper Adri beter uit de verf. Een film heeft een dramatisch probleem als een bijrol intrigerender is dan de hoofdrol.

Strooien hoedje
Verhages ambities gaan verder dan het portretteren van een drugsbaron. Hij schetst ook de ontwikkeling van het drugsmilieu vanaf de jaren zeventig. Als Klaas halverwege de jaren zeventig begint met het dealen van wiet en hasj, verwacht hij dat softdrugs binnen een paar jaar gelegaliseerd zullen zijn. Verhage laat hem bijna beginnen als een idealist ("Geen schrikbewind, geen terreur. Strikt zakelijk. En alleen softdrugs"), maar al snel krijgt zijn imperium een eigen criminele dynamiek en vallen de eerste doden.
De Dominee struikelt over de ambities. Verhage wilde een portret van een drugsbaron, een psychologisch drama, een keiharde actiefilm en een schets van de ontwikkelingen in het drugsmilieu maken. Het zit er allemaal in, maar niets komt goed uit de verf. De mooiste scène zit aan het einde van de film als Klaas, die zoveel vijanden heeft dat hij zelfs in een gepantserde auto zijn leven niet zeker is, met een strooien hoedje op in zijn eentje door de binnenstad van Amsterdam fietst. Een mooi raadselachtig beeld. Nodigt de drugsbaron de dood uit in het besef dat hij verloren heeft? Wordt hij gekweld door de gedachte dat zijn ideaal is geëindigd in een drabbige poel van hebzucht en plassen bloed? Misschien heeft Verhage stiekem toch een romantisch-moralistische film gemaakt.

Jos van der Burg