Lance Hammer over Queen at Sea

Dementie krijg je nooit alleen. Ook naasten krijgen te maken met complexe mantelzorg en ingewikkelde kwesties over zelfbeschikking en consent, zag scenarist en regisseur Lance Hammer: “Het is gevoelige materie die je heel accuraat in beeld moet brengen.”

Vanaf het moment dat dochter en mantelzorger Amanda zichzelf binnenlaat in het huis van haar dementerende moeder Leslie worden de personages én kijkers van Queen at Sea geconfronteerd met een uiterst gevoelige kwestie. Amanda wandelt nietsvermoedend de slaapkamer in, waar Leslie’s eveneens bejaarde partner Martin met Leslie probeert te vrijen. Maar Leslie kan zichzelf niet meer zelfstandig aankleden en spreekt nog amper. Hoe kan ze dan actief toestemming geven voor seks?

In de rest van het scenario zet Lance Hammer (Ballast, 2008) zijn personages voor allerlei ingewikkelde kwesties over zelfbeschikking en consent. Want hoe reageert iedereen op zo’n pijnlijke situatie? Kan je werkelijk achterhalen hoe scherp iemand cognitief nog is? Hammer, die jarenlang aan dit scenario werkte, stelde zichzelf steeds de vraag: “Als iemand niet meer duidelijk kan maken wat hij of zij wil, wie gaat er dan over grote en kleine beslissingen? De partner? Kinderen? De instituties?”

Omdat hij in zijn omgeving steeds vaker te maken kreeg met dementie, viel het Hammer op dat deze hersenziekte niet alleen de patiënten zelf treft, maar ook de mantelzorgers. Specifiek zag hij vage grenzen rondom zorg en bemoeizorg inzake intimiteit en seksualiteit. Hoewel hij best iets zegt te vinden van een bejaarde man die kiest voor seks met zijn demente vrouw, wilde hij in het scenario alle dilemma’s opengooien en wegblijven van sturing. “Omdat het vrijwel onmogelijk is om altijd de goede beslissing te nemen; het punt is juist dat niemand precies weet wat het beste is.” Met dit uitgangspunt volgt Queen at Sea deze familie in de periode die op die eerste pijnlijke scène volgt.

Hammer vertelt erover tijdens het festival van Berlijn, waar de film in première ging en waar Anna Calder-Marshall en Tom Courtenay, die het echtpaar spelen, gezamenlijk de prijs voor beste bijrol ontvingen en Hammer zelf de juryprijs. “Het is gevoelige materie die je heel accuraat in beeld moet brengen. Wat gebeurt er technisch gezien bijvoorbeeld als er een melding gedaan wordt van seksueel misbruik van iemand die dementerend is? Wat doet de politie en welke instanties worden er vervolgens bij betrokken?”

Binoche
Hammer schreef zijn verhaal in New York en was van plan de film te plaatsen in een Amerikaanse context, met Amerikaanse acteurs en Amerikaanse producenten. Maar toen hij die producenten eenmaal vond en zij met een shortlist op de proppen kwamen van acteurs die bekend genoeg waren om een groot publiek te trekken, leek zijn project van de rails te lopen. Hammer wilde ze namelijk geen van allen. “Die voorwaarde van de geldschieters begreep ik helemaal, maar ik voelde het niet met deze kandidaten. Vanwege mijn koppigheid viel de financiering weg en had ik opeens niets meer. Behalve de vrijheid om te zoeken naar de acteurs die ik écht wilde casten.”

Wie al jaren hoog op zijn verlanglijstje stond, was Juliette Binoche, die hij volgt vanaf haar rol in Krzysztof Kieślowski’s Trois couleurs: Bleu (1993). “Ik vind haar zo ongeveer de beste acteur ter wereld. Ze is verblindend, magnetisch, betoverend – ook in de andere rollen waarin ik haar sindsdien zag. Ze is fantastisch. Altijd.” Hammer zag haar direct in de moreel complexe rol van dochter Amanda voor zich. “De kans is levensgroot is dat je Amanda als kijker demoniseert vanwege de keuzes die zij maakt, maar ze moest tegelijk een liefdevol personage worden. Dus zocht ik een acteur die die complexiteit aan gevoelens en keuzes met pathos en sympathie kon overbrengen.”

Binoche bleek tot zijn grote verrassing open te staan voor dit project met “nauwelijks budget”. “Juliette was uiteindelijk meer dan hoofdrolspeler alleen: ik zou zelfs zeggen dat haar eerste rol in deze film een soort van producent was in de ontwikkelingsfase. Want ja, mijn project ploeterde voort en we hadden een paar keer een valse start, maar Juliette bleef volhardend als alles weer eens uit elkaar viel. Puur haar aanwezigheid maakte dat andere mensen eraan mee konden en wilden werken.”

Trappenhuis
Toen het filmproject met een Britse producent van Amerika naar Engeland verhuisde, moest Hammer een deel van zijn research opnieuw doen: er bestaan daar andere instanties en andere wet- en regelgeving. Bovendien struikelde Hammer vrijwel direct over het beeld dat hij van Engeland had. “Ik romantiseerde van alles. Ik zag bijvoorbeeld zo’n Engels landhuis voor me, dat in licht verval was omdat er niet zoveel geld meer over was om het te onderhouden. Maar ik moest, zo bleek, veel simpeler denken. Het moest een kleiner, bescheidener pand zijn waarin mensen echt leven.”

Er werd een fantastisch huis gevonden vol trappen, die direct een eigen thema werden in het verhaal. Hammer legt uit: “Als je ergens woont staat zo’n plek voor comfort en veiligheid. Maar word je ouder, dan kan diezelfde plek ineens gevaar betekenen. Je huis is niet langer een veilige haven. Simpelweg de camera richten op oudere personages die moeizaam de trap oplopen of afdalen, vertelt visueel al veel. Die trappen die er min of meer per toeval waren op de locatie, bleken daarnaast een aanleiding om in de scènes met de maatschappelijk werker te spreken over gevaren in huis – en een van de redenen om naar een verzorgingstehuis uit te kijken.”

Zulke dingen gebeurden vaker. Want Hammer had dan wel een script geschreven, hij stond gedurende het researchproces open voor vondsten en veranderingen tijdens locatiebezoek, in gesprek met zijn cinematograaf, met zorgprofessionals en tijdens de intensieve ‘workshops’ die hij met zijn acteurs hield. “We vonden een leegstaande pub in de buurt waar we een maand repeteerden. Zo konden we echt een band smeden tussen Anna, Juliette en Tom als familie­leden. Dat zie je, denk ik, terug in de film.”

Metamorfose
Waar de opnameperiode zich uitstrekte over zo’n zes weken, was die repetitieperiode ervoor nog langer. “Als ik vond dat ‘we er nog niet waren’, kreeg ik van de producent gelukkig de ruimte om opnames nog even uit te stellen.” Hammer zag tijdens die bijeenkomsten hoe zijn acteurs zienderogen meer gevoel voor hun rol ontwikkelden. Vooral Anna Calder-Marshall onderging een metamorfose. “Anna is messcherp in het echt, slim en bijzonder grappig. Maar ze moest zich dag na dag in de rol van een demente vrouw spelen, en ergens was dat traumatisch. Ook voor Tom en Juliette trouwens.”

Na die eerste scènes komt een reeks aan politiemensen, hulpverleners en maatschappelijk werkers voorbij. Ook voor de kijker is het vrijwel onmogelijk om te zeggen hoeveel Leslie meekrijgt van het drama om haar heen. Juist omdat het onderwerp zoveel haken en ogen heeft, vond Hammer het van levensbelang om alles helemaal uit te diepen. “Doorgaans worden morele en ethische gesprekken over moeilijke keuzes in privésferen gevoerd, waar niemand iets van meekrijgt. Maar ik zag wel van dichtbij hoe lastig dat kan zijn en hoe makkelijk het verkeerd kan gaan. Die grens tussen een geliefde beschermen en hem of haar de zelfbeschikking ontnemen, is uiterst dun.”

Queen at Sea draait vanaf 12 november 2026 in de bioscoop.