James Gray over Paper Tiger

In Paper Tiger komen twee broers in aanraking met de Russische maffia van New York, halverwege de jaren tachtig. In die periode ziet James Gray het begin van het Amerika van ieder voor zich, “een ziekte die de wereld koloniseert”.

Het citaat van de Griekse toneelschrijver Aischylos waarmee Paper Tiger opent, is van toepassing op heel het oeuvre van James Gray. “Laat er rijkdom zonder tranen zijn” is een wens die al sinds debuutfilm Little Odessa (1994) nooit uitkomt. Gray wordt gevierd om familiedrama’s waarin doorsnee burgers verstrikt raken in een web van hebzucht, corruptie en de onderwereld.

Na de historische drama’s The Immigrant (2013) en The Lost City of Z (2016), plus een uitstapje naar de kosmos met het ondergewaardeerde Ad Astra (2019), keerde Gray terug naar de persoonlijke films waarmee hij zijn reputatie als Amerikaanse auteur vestigde. Met het semi-autobiografische Armageddon Time (2022) dook hij in zijn New Yorkse jeugd in de jaren tachtig. In opvolger Paper Tiger, dat zich afspeelt in hetzelfde Queens anno 1986, pakt Gray het misdaadmotief dat door zijn hele werk loopt weer op.

In Paper Tiger raakt ingenieur Irwin (Miles Teller) door zijn oudere broer, ex-politieagent Gary (Adam Driver), betrokken bij een zakenplan rond de sanering van het Gowanuskanaal in Brooklyn. Dat plan blijkt al gauw te mooi om waar te zijn. Ze komen in aan­raking met de Russische maffia, die hun familie terroriseert en de band tussen de broers onder druk zet. Onder dat misdaadverhaal ligt een teder melodrama over de groeiende spanning tussen Irwin, zijn vrouw Hester (Scarlett Johansson) en hun twee zonen.

In een groepsgesprek tijdens de afgelopen editie van Cannes sprak Gray ondanks een jetlag uitgebreid over de film, die hij maakte als een felle kritiek op het kapitalisme.

Net als in eerdere films wijst Paper Tiger geld aan als de bron van al het kwaad. Waarom keert dat thema steeds terug in je scenario’s? “Hoe geef ik hier antwoord op zonder dat vieze woord in de mond te nemen? In dit geval kun je niet anders dan over het kapitalisme praten. Lange tijd werd dat systeem in Amerika enigszins afgeremd door religie, dat de morele en ethische ruggengraat van de samenleving vormde. Later bood de strijd tegen communistische dictaturen een soort ideologisch tegenwicht. Nu heerst een enkel adagium: de markt is god. Met deze film wilde ik het moment vangen waarop de vangrails wegvielen en het kapitalisme vrij baan kreeg. Hoe blijf je integer? Hoe krijgt een moreel bewustzijn weer waarde? Vroeger deed religie dat, voor mij doet kunst dat nu. Dat is mijn fundament. Ik hoor er overigens amper discussies over. In plaats daarvan krijg ik vragen over AI en zo, en daar heb ik weinig over te zeggen.”

Hoe zie je dat de maatschappij is veranderd sinds die vangrail wegviel? “Meer mensen dan ooit leven vandaag op middenklasseniveau. Maar is de wereld er gelukkiger op geworden? De Verenigde Staten zijn waanzinnig rijk, maar de inwoners zijn zo ongelukkig. Er zit een voelbare leegte in hun leven. Als je alleen nog maar het materiële najaagt, raak je los van een moreel en ethisch fundament. Wat betekent het dan nog om een goed mens te zijn? Als moreel of ethiek geen toetsstenen meer zijn, dan word je transactioneel. Kijk naar de huidige president. Donald Trump gelooft niet in goed of kwaad, alleen in: wat doe jij voor mij? Die houding leidt tot een wereldwijd miasma, aangevoerd door ons, Amerikanen. Het is een ziekte die de wereld koloniseert.”

Is dat de reden dat de jaren tachtig, die je ook in Armageddon Time verbeeldde, zo’n grote rol in jouw werk spelen? “Dat is het moment waarop alle concurrentie wegviel voor wat de Amerikaanse droom heette. Het is de tijd waarin iedereen vooral bezig was met geld verdienen. Voor mij begon dat na de Tsjernobyl-ramp. In 1984 ging ik op uitwisseling naar de Sovjet-Unie. Het land was onder Konstantin Tsjernenko volledig kapot. Ik weet nog dat er in een toerbus vol zestienjarige scholieren twee KGB-agenten zaten. We waren zestien! Is je beschaving zo onzeker dat er KGB-agenten in de bus moeten? Twee jaar later liet Tsjernobyl de systemische rot zien. Gorbatsjov zag dat in. Met de perestrojka en glasnost ging het land open en er kwamen voorzichtig markthervormingen. Ergens rond die tijd begon het socialistische ideaal, in de Verenigde Staten een vieze term, weg te vallen.”

Voel je je in het bijzonder aangetrokken tot films die zich in het verleden afspelen? “De jaren tachtig maakten van ‘ieder voor zich’ de norm. Die mentaliteit gold als goed, als slim, als juist. Daarom interesseert die periode me, al kijk ik er zeker niet met nostalgie naar. Dat maakt historische films zo opwindend: ze komen het dichtst bij een tijdmachine. Ze bieden de mogelijkheid om een tijd van binnenuit te verkennen en tegelijk heb je genoeg afstand om te zeggen: dit zijn de stromingen die ons hier hebben gebracht. Zo begrijpen we de wereld waarin we nu leven beter.”

Je personages zijn niet in staat om hun gevoelens op tijd te uiten, wat de conflicten in Paper Tiger had kunnen verhelpen. Kan zwijgen een gezin kapotmaken? “Open communicatie, vooral het tonen van onze kwetsbaarheid, is een van de moeilijkste dingen die er zijn. Daar gaat het mij om: de stilte tussen de woorden kan film beter overbrengen dan welke andere kunstvorm ook. Theater kan niet over stiltes gaan: dat staat te ver van de acteur, die op het toneel, meer dan in de film, de voorstelling draagt. Opera kan het ook niet. Dat is misschien de grootste kunstvorm die de wereld heeft voortgebracht, maar het is een verhoogde werkelijkheid waarin de zang de plaats van de stilte inneemt. Tegelijk ben ik er heilig van overtuigd dat stilte als een kanker woekert. ‘Ik dacht dat je dit bedoelde, maar je bedoelde dat.’ Zo ontstaan ruzies. Misinterpretatie en misverstanden spelen een centrale rol in al onze catastrofes. Zowel op kleine als grote schaal.”

Waarom draai je nog altijd op film? “Het is helaas veel duurder dan digitaal, dus het heeft iets elitairs om te zeggen dat film beter is, maar ik draai zo veel mogelijk op film. Overigens heb ik er geen probleem mee als een film digitaal is gedraaid. Als ik naar andermans film kijk, kan het me niet schelen. In het geval van Paper Tiger had ik er het budget eigenlijk niet voor, maar ik heb draaidagen ingeruild om alsnog op film te kunnen draaien. Dat was het offer dat ik bracht.
“Celluloid heeft iets organisch dat digitaal niet kan reproduceren, en ik denk niet dat digitale technologie het analoge gevoel ooit kan evenaren. Het gaat niet om de hoeveelheid pixels, om de hoogte van de resolutie. Het gaat om een gevoel dat je onbewust krijgt, dat zich niet laat nabootsen zonder dat fotochemisch proces. Ik hou van het organische, van de korrels, van het menselijke gevoel. Ik zie het als de penseelstreken op het doek van een schilder.”

Paper Tiger draait vanaf 26 november 2026 in de bioscoop.