Annecy 2026: Generative AI

Het had moeten gaan over de wederopstanding van fascisme. Maar bij de première van Hisko Hulsings kortfilm Danse macabre werd die boodschap overstemd door tegenstanders van Generative AI. Waarna ook het festival zich gedwongen zag te reageren.

Generative AI, het soort AI dat via tekstopdrachten (‘prompts’) afbeeldingen creëert op basis van een netwerk dat is getraind met miljarden beelden, is een heet hangijzer. Zeker op het festival van Annecy waar, zoals ik twee jaar geleden al meldde, met name jongere bezoekers, van wie velen zelf animeren en illustreren, een sterk ideologisch, moreel bezwaar hebben tegen elk gebruik ervan. Zodat voorafgaand aan de première van Duncan Jones’ eerste animatieregie, computeranimatie Rogue Trooper, voor de zekerheid (en niet zonder trots) werd verklaard dat die “helemaal zonder AI” was gemaakt.

Dat leidde tot applaus, maar was waarschijnlijk niet waar: het zou zuiverder zijn geweest te zeggen dat niets van wat je op het scherm ziet met GenAI is geproduceerd (ervan uitgaande dat dat klopt). Maar er is vast wel ergens in het productietraject van research, planning en productie AI gebruikt. Een vraag aan ChatGPT, een tekst samenvatten et cetera. En misschien zelfs GenAI, voor een animated storyboard bijvoorbeeld – het zou een interessante interviewvraag zijn aan de makers.

Een van de problemen met de discussies rond AI is dit soort spraakverwarring over wat we bedoelen als we “AI” zeggen of “gemaakt met (of zonder) AI”. En ook tegen welke specifieke aspecten van het gebruik van AI we bezwaar maken.

Dat merkte ook de Nederlandse filmmaker Hisko Hulsing (of “Isko Ulsing”, zoals hij hier wordt aangekondigd) bij de première van zijn vijf minuten durende Danse macabre. Waar andere aanwezige regisseurs uit Annecy’s kortfilmcompetitie konden rekenen op ruimhartig applaus, werd dat bij Danse macabre overstemd door boegeroep en geschreeuwde verwijten. “Annecy, schaam je! Dit kost ons onze banen!”, riep iemand van achteruit de zaal. Waarop de merkbaar geïrriteerde Hulsing terugriep dat er tachtig mensen jarenlang aan de Nederlands-Frans-Belgisch-Hongaarse coproductie hadden gewerkt.

Zijn boosheid was begrijpelijk, want het label “AI” roept de associatie op van een paar prompts intikken in een AI-programma en klaar. Terwijl het maken van Danse macabre een arbeidsintensief proces is geweest, met een enorme hoeveelheid handwerk en GenAI slechts als één hulpmiddel te midden van vele. Ik bezocht later de galerie Art by Friends in Annecy, waar negen van Hulsings voor Danse macabre gemaakte olieverfschilderijen hangen in een expositie over de Franse productiemaatschappij Autour de Minuit – die overigens ook samenwerkten met Rosto, van wie mooi productiemateriaal wordt getoond.

Het meest frustrerende voor Hulsing en zijn team is dat dit allemaal afleidt van de inhoud. Danse macabre (dat als werktitel Resurrection had) is geïnspireerd door de opkomst van fascisme en militarisme in Europa en met name Rusland. Op het ‘Allegro’ uit de Tiende symfonie van Sjostakovitsj trekt een apocalyptisch skelettenleger – zonder verwijzingen naar een specifieke nationaliteit of ideologie – ten strijde om alles op hun weg en uiteindelijk ook zichzelf te vernietigen. Ik voelde me persoonlijk nogal murw gebeukt door de combinatie van muziek en massale destructie (de ene skeletsoldaat die bij iemand via het balkon naar binnen klimt – tevens het sterkste schilderij – raakte me meer dan de onafzienbare massascènes), maar dan nog kun je er een zinvol gesprek over voeren: hoe verbeeld je militarisme, hoe waarschuw je effectief tegen de wereldwijde wederopstanding van fascisme?

Breder protest
Ondertussen lijkt het erop dat Danse macabre voornamelijk gebruikt is als stok om de hond mee te slaan, als onderdeel van een veel breder opgezet protest: voorafgaand aan het festival publiceerde animatieassociatie Les Intervalles een open brief, mede ondertekend door andere film- en gamemakers, waarin een helder standpunt van het festival wordt geëist over de toelaatbaarheid van GenAI. Vorig jaar protesteerden tijdens het festival ook al 27 vakbonden uit verschillende landen tegen GenAI. Maar, zoals Les Intervalles terecht opmerkt: “Al die tijd blijft het festival de noodzaak benadrukken van ‘ethisch gebruik’ – zonder uit te leggen wat ze daarmee bedoelen.” Wat eerlijk gezegd ook weer geldt voor het statement waarin het festival het protest bij Danse macabre veroordeelt als een “heksenjacht”, terwijl het tegelijkertijd de zorgen over GenAI zegt te begrijpen – het festival lijkt de kool en de geit te willen sparen, opnieuw zonder zelf een specifiek of verhelderend standpunt over de technologie in te nemen.

Dus: wat zou ‘ethisch gebruik’ kunnen behelzen? Daarvoor moeten we om te beginnen de verschillende morele bezwaren tegen het gebruik van GenAI uit elkaar pluizen. Als ik, voor nu, het (vrij algemeen erkende) probleem van energieverbruik en klimaatverandering even parkeer, net als het reële, maar niet aan GenAI voorbehouden probleem van stereotyperende bias, dan gaat het volgens mij om twee hoofdpunten.

Er is een groep die elk gebruik van GenAI afkeurt uit angst dat het echte, menselijke kunstenaars hun baan zal kosten. Dat is begrijpelijk – ook Hulsing zelf onderstreept dat, in een discussie over zijn gebruik van GenAI op Reddit, naar aanleiding van de trailer van Danse macabre (zoek op zijn Reddit-naam ‘Monsieur Trelkovsky’). Toch is dit als tegenwerping niet overtuigend. Kunstenaars zullen altijd blijven experimenteren met nieuwe mogelijkheden en bovendien zal GenAI-vrije animatie daardoor niet verdwijnen. Een vergelijkbare angst bestond bij de opkomst van computeranimatie – en zie hoe levendig de wereld van handmatige animatie, zelfs stopmotion animatie momenteel is. Ja, met dank aan politici, subsidiegevers en liefhebbers die overtuigd zijn gebleven van hun waarde, maar er is geen reden te denken dat dit nu niet weer zo zou zijn. Het nieuwe animatiemuseum in Annecy, waarin stad en staat miljoenen hebben gestoken, mag als bewijs gelden.

Een sterker moreel bezwaar geldt de specifieke gebruikte programmatuur. De grote AI-bedrijven hebben hun netwerken getraind met data die ze ongegeneerd van internet hebben geschraapt. Met andere woorden: zonder rekening te houden met copyright. En dat is wel echt een probleem. De wet- en regelgeving loopt bij technologische vernieuwingen natuurlijk altijd achter de feiten aan, maar ik ga ervan uit dat het zonder toestemming verwerken door AI-programma’s van materiaal waar copyright, portretrecht of andere beperkingen voor gelden, uiteindelijk zal worden verboden. En aangezien, voor zover ik weet, beelden als die eenmaal in een GenAI-netwerk zijn beland er niet meer individueel uit te verwijderen zijn, zal dat betekenen dat die specifieke AI-programma’s, die bestaan bij gratie van hun datasets, verboden zullen worden.

Maar dat zal niet gelden voor GenAI als technologie: ik weet van geen reden (anders dan dat het meer research, tijd en dus geld kost) waarom je geen GenAI-netwerk zou kunnen trainen met louter rechtenvrij materiaal uit het publieke domein. En dan zie ik, wat dit punt betreft, verder geen moreel bezwaar.

Olieverf
In het geval van Danse macabre is GenAI maar één onderdeel van een lang en complex productieproces, waarin allerlei technieken, van olieverf tot greenscreen, gecombineerd zijn. Nadat andere benaderingen geen bevredigend resultaat hadden opgeleverd, bleek GenAI-programma Stable Diffusion de beste optie om Hulsings schilderstijl als textuur toe te voegen aan de computergeanimeerde figuren en elementen. Ook deze GenAI-methode is niet perfect (Hulsing moest beelden met de hand bijwerken en op sommige plekken kun je, als je beeld voor beeld kijkt, kenmerkende GenAI-hallucinaties vinden – die echter op normale snelheid zo goed als niemand zullen opvallen), maar dit kwam het dichtst in de buurt bij wat hij in zijn hoofd had.

Maar: Stable Diffusion is wel een van die programma’s waarvoor zonder toestemming het internet is leeggetrokken en dat, voor zover ik kan overzien, redelijkerwijs verboden zou moeten worden. En dat Hulsings team Stable Diffusion heeft getraind met zijn eigen beelden doet daar niets aan af – dát zo’n GenAI-programma getraind kan worden met een relatief kleine verzameling beelden is dankzij het onderliggende netwerk dat al die miljarden andere beelden heeft verwerkt. Daar maak je hoe dan ook gebruik van – anders zou je ook je eigen Danse macabre-GenAI kunnen maken. Maar zo werkt het niet: voor zo’n netwerk zijn veel en veel meer beelden nodig dan één kunstenaar kan produceren. Daar komt zelfs Picasso niet aan.

Protesteren tegen de aanwezigheid op het festival van animatiefilms die van die specifieke, duidelijk onethische GenAI-programma’s gebruikmaken vind ik legitiem. Ik weet niet of er op dit moment een ander GenAI-programma beschikbaar is waarvan het netwerk wél ethisch getraind is en dat goed genoeg is om hetzelfde effect te creëren dat Hulsing zocht, maar dat zou, nu of in de toekomst, het alternatief moeten zijn. Zolang dat er niet is, moet de conclusie wat mij betreft voorlopig inderdaad zijn: jammer, maar dan helaas geen GenAI.

Het vijftigste festival van Annecy vindt plaats van 21 t/m 27 juni 2026.