Nieuw VR-museum Entr geopend in Amsterdam

Op een steenworp afstand van Science Museum NEMO opende dit voorjaar het nieuwe VR-museum Entr met een meerpersoonservaring die je meeneemt naar, aldus initiatiefnemer Vincent Slangen, “de gossip en schaduwkanten van zeventiende-eeuws Amsterdam.”

Je mag kiezen. Wil je in de schoenen stappen van walvisvaarder Cornelis, de jurk aan van ambachtsvrouw Esperança, of het witte kapje op van drukker Marie die in het Amsterdam van 1652 de pamfletten en geschriften drukte waar de stad z’n reputatie als vrijhaven aan ontleende? Deze drie figuren zijn de hoofdpersonen van de meerpersoons-VR-ervaring waarmee afgelopen mei het nieuwe Amsterdamse culturele en educatieve VR-museum Entr is geopend. Na een dramatisch moment halverwege de ervaring staan ze alle drie voor je, en nodigen je uit de stad door hun ogen te bekijken.

Initiatiefnemer Vincent Slangen: “We kennen allemaal wel de zeventiende eeuw, ooit bekend als de Gouden Eeuw, maar inmiddels is duidelijk dat die tijd ook meerdere zwarte bladzijden kende, zoals de rol die Nederland heeft gespeeld in de trans-Atlantische slavenhandel. Zelf was ik destijds enorm gefascineerd door het boek Zoveel leven voor de deur van Bob Pierik [2023], de handelseditie van zijn proefschrift over straatleven in de zeventiende en achttiende eeuw. Rond de tijd dat dat uitkwam werd ook het stadsarchief van Amsterdam digitaal doorzoekbaar waardoor de gossip van die tijd toegankelijk werd. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat vrouwen een veel belangrijkere rol speelden in het openbare leven dan gedacht. Ze waren vaak onderneemster en runden de familiebusiness. Dat werd uiteindelijk de inspiratie voor onze eerste productie.”

Slangen komt oorspronkelijk uit de financiële wereld. Tijdens een zakenreis zag hij in New York de immersieve theatershow Sleep No More van Punch Drunk, dat Shakespeare’s Macbeth met veel doem en dreigende muziek navertelt als film noir-verhaal. “Je kon als bezoeker rondlopen en je eigen voorstellingen maken, omdat je zelf kon bepalen waar je naar keek en met wie je interacteerde. Dat gevoel van helemaal centraal staan in je eigen verhaal, vond ik zo vet, dat ik het terug in Nederland besprak met theaterproducent Fred Boot van Soldaat van Oranje. Die vertelde me dat er nog veel innovatievere vormen denkbaar waren. Zo kwam ik bij VR.”

Wie Filmkrant een beetje heeft gevolgd, weet dat er de afgelopen vijf jaar enorm veel is gebeurd op het gebied van immersieve media en extended reality-ervaringen. IDFA’s DocLab is al veel langer voorloper als laboratorium voor interactieve en interdisciplinaire documentaire verhalen. Met de komst van de immersieve competitie op het filmfestival van Venetië en later ook Cannes bereikte XR een groter publiek; stimuleringsmaatregelen van de Nederlandse cultuurfondsen leidden tot veel bekroonde Nederlandse producties; en distributeur Nu:Reality bracht artistieke VR naar de filmtheaters. VR wordt echter ook gebruikt voor corporate showcases en spektakel, is groot in gaming, en kent ook medische en andere toepassingen. Veel technologische vooruitgang wordt geïnitieerd door artistieke vragen, maar uitgewerkt in commerciële toepassingen. Want een echt goed businessmodel voor artistieke en verhalende VR is er nog niet.

Slangen stapte in op het moment dat we ons midden in een nieuw omslagpunt bevinden: is het mogelijk om artistieke en verhalende VR naar een groter publiek te brengen? En hoe dan? Hij sprak met musea, onderwijsinstellingen, en trof groot enthousiasme aan, maar ook veel bezwaren – tegen de kosten, en tegen het feit dat er niet één standaard is (er zijn nog steeds verschillende headsets, met verschillende software en technologie, en elk hun eigen visie op het medium). “Dus dacht ik: wat als we een museum oprichten voor culturele en educatieve VR-ervaringen, gericht op de Nederlandse doelgroep? Geen toeristenattractie, maar juist een plek waar mensen willen terugkomen?”

“We bevinden ons op een moment waarop we erachter komen dat VR een huis nodig heeft, zoals film een bioscoop. In je eentje thuis met je headset of Netflix op de bank lijkt heel wat, maar uiteindelijk heb je anderen nodig om ervaringen mee te delen, erover na te praten”, denkt Nienke Huitenga-Broeren. Zij werd door Slangen aangetrokken voor de inhoud en de regie. Huitenga-Broeren is een van de prominentste namen in de Nederlandse XR-wereld. Ze werkte mee aan transmediale producties zoals Human Birdwings (2012) en The Modular Body (2016) en debuteerde zelf als regisseur met het samen met auteur Lisa Weeda gemaakte Rozsypne (2019), over de aanslag op vlucht MH17 in 2014 boven het gelijknamige dorpje in Oekraïne. Toen Slangen haar in 2024 vroeg, was ze samen met Maartje Wegdam net bezig met het afronden van Lacuna, die vorig jaar op het filmfestival van Cannes z’n internationale première beleefde.

Ze zegt eerlijk: “Ik had aanvankelijk wel een beetje een haat-liefdeverhouding met de zeventiende eeuw. Het is een iconisch tijdperk, waar we nog veel over te leren hebben, maar we zijn er als maatschappij nu pas aan toegekomen om naar de andere perspectieven te kijken, van slavernij en koloniaal geweld. Ik ben me ervan bewust dat ik enerzijds als vrouw een andere blik op die periode kan geven, maar tegelijkertijd als witte vrouw misschien niet genoeg te bieden heb om de verhalen van de mensen van kleur recht te doen.”

Wat hielp was dat er vier historici als onderzoeker bij het project betrokken waren, zodat ze elke vraag die ze tijdens het schrijven tegenkwam tot in de puntjes kon laten uitpluizen: “De sleutel was om weg te blijven van de iconische verhalen en in de haarvaten van het alledaagse terecht te komen. Dat was uiteindelijk ook mijn pitch: via meerdere personages diagonaal door de stad gaan en het epische in het kleine vinden. VR is daar een geweldig middel voor, omdat je echt door iemands ogen naar de stad en het leven kan kijken. Slavernij was officieel verboden in Amsterdam, maar iemand als Esperança was door een suikerhandelaar uit Kaapverdië meegenomen. In naam was ze vrijgemaakt, maar ze had in Amsterdam nog steeds met onderdrukking te maken.”

Waar ze ook steeds meer achter komt, is dat het werk van een regisseur en producent van VR-verhalen veel verder gaat van een artistiek plan of scenario. “De zorg die bij Entr is besteed aan hoe mensen het verhaal in komen, en hoe je ze weer naar buiten begeleidt, die on- en offboarding, is iets wat ik ook in mijn andere projecten meeneem. Ik produceer nu Lady Lazarus, een intiem verhaal van Willemiek Kluijfhout over rouw bij nabestaanden bij suïcide. Dat hoef ik niet per se op te schalen. Maar wat ik nu bij Entr heb geleerd gaat veel meer over de context en de nazorg.”

Ze voegt daaraan toe: “In de sector beginnen zich nu een aantal richtingen af te tekenen: XR als theater of VR als bioscoop. Veel stakeholders staan voor de vraag of je de ervaringen moet onderbrengen in iets wat op een museum lijkt of dat je beter een soort bibliotheek kunt inrichten. Nu de inhoud en de kwaliteit van wat we maken bewezen goed genoeg is zie je dat er ook steeds meer mensen met een zakelijke spier die met diverse businessmodellen durven te experimenteren. Door de zichtbaarheid van VR ontdekken mensen ook hoeveel verder we nu zijn dan die gekke rollercoasterervaring waarmee ze het medium hebben leren kennen.”

Zie de website van Entr voor meer informatie over bezoek- en openingstijden.