Venetië 2026: Amerikaans imperialisme

Filmkrant doet verslag van de 83e editie van het filmfestival van Venetië. Op de derde dag belichtten twee films uit de hoofdcompetitie het Amerikaans imperialisme op totaal verschillende manieren.

Het zou het meest politieke programma in jaren zijn. Dat verkondigde artistiek directeur Alberto Barbera op de vooravond van het festival. Op de derde dag mag al voorzichtig geconcludeerd worden dat dit inderdaad het geval is. Na de openingsfilm Ink, waarin Danny Boyle de morele corruptie van populisten laat zien, stonden er op de derde dag twee speelfilms op het programma die de destructieve aard van het Amerikaanse buitenlandse beleid belichten: Wild Horse Nine van de Ierse vakman Martin McDonagh (Three Billboards Outside Ebbing, Missouri, Banshees of Inisherin) en Mr Nelson, Did You Kill People? (Neurson san, anata wa hito o koroshimashitaka?) van de Japanse visionair Shinya Tsukamoto (Tetsuo: The Iron Man, Vital).

Op het eerste gezicht kunnen de twee films niet meer van elkaar verschillen. Wild Horse Nine is een komedie over de inmenging van de CIA in de wereldpolitiek, Mr Nelson, Did You Kill People is een drama over de Amerikaanse soldaten in de Vietnamoorlog. Wild Horse Nine is een luchtige film, terwijl Mr Nelson, Did You Kill People voortdurend op het randje van onkijkbaar balanceert; de eerste zorgde ervoor dat het publiek bijna onophoudelijk in lachen uitbarstte, en de tweede deed ons collectief de adem inhouden.

De Vietnamoorlog. Dat woord toont al de Amerikaanse lens aan waarmee we de oorlog beschouwen – we noemen het immers niet ‘de Amerikaanse oorlog’, zoals de film in Vietnam bekend staat. Er zijn geweldige films gemaakt over deze slepende oorlog, maar de meeste westerse films stellen het Amerikaanse perspectief centraal. Mr Nelson is de eerste Engelstalige film van de Japanse regisseur Shinya Tsukamoto en volgt de Amerikaanse marinier Allen Nelson – de film is gebaseerd op zijn memoires – maar verdrukt de Vietnamese ervaring niet.

Als veteraan met ptss blikt Allen Nelson in therapiesessies terug op zijn missie in Vietnam. In lange reeksen flashbacks worden we daarheen meegenomen. Naarmate Nelson met zijn peloton dieper de jungle in trekt, brokkelt elk gevoel voor moraal af. Hierbij wordt niets achterwege gelaten. We zien de gezichten van de Vietnamese burgers terwijl ze worden afgeslacht. We horen hun smeekbeden, die altijd in de ondertiteling worden weergegeven.

Die gruwelijkheid heeft een doel. Hoewel Tsukamoto bekendstaat om zijn body horror, gebruikt hij die hier niet grenzeloos. Hij weet wanneer hij zich moet inhouden. Hij vindt een subtiel evenwicht: hij verdoezelt niets, maar zwelgt ook niet onnodig in het bloedvergieten en de opengereten lichamen.

Desondanks is de film walgelijk, meedogenloos en intens. Rodney Hicks vertolkt de rol van de oudere Allen Nelson met een monumentale fysieke aanwezigheid. Zijn gezicht druipt van het zweet, zijn lichaam bezwijkt letterlijk onder het gewicht van zijn geweten. Tsukamoto, die ook de cameravoering voor rekening neemt, brengt Nelsons ptss zonder clichés in beeld. De camera schokt terwijl Nelson achteruitdeinst voor drie spelende kinderen op straat. En terwijl hij zijn herbelevingen doormaakt, kiest Tsukamoto er vaak voor om bij hem in het heden te blijven.

Het is interessant om de Amerikaanse oorlogsgeest vanuit Aziatisch perspectief te zien, met name van een Japanse maker – Shinya Tsukamoto heeft zich uitgesproken over zijn vrees dat Japan terugkeert naar een oorlogsmentaliteit. Mr Nelson is, net als veel soortgelijke oorlogsfilms, een anti-oorlogsfilm, maar wel een die zich actief verzet tegen het beeld van de soldaat als louter slachtoffer.

Naarmate Nelson in therapie gaat en over zijn daden begint te praten, verandert de vraag ‘Meneer Nelson, heeft u mensen gedood?’ in ‘Meneer Nelson, waarom heeft u mensen gedood?’, en hoewel de film Nelsons woede expliciet in verband brengt met armoede (voor veel arme Amerikanen is toetreden tot het leger een financiële keuze), intergenerationeel oorlogstrauma (Nelsons gewelddadige stiefvader was ook marinier) en racisme (op een beslissend moment vraagt een gemartelde Viet Cong-strijder waarom het overwegend zwarte peloton niet vecht voor vrijheid in hun eigen vaderland) stelt de film de soldaten verantwoordelijk voor hun daden. Boos was Nelson inderdaad, en zijn geweld was een direct gevolg van die onderdrukte woede.

Mr Nelson is een van de indrukwekkendste recente (anti-)oorlogsfilms die ik heb gezien, misschien juist omdat de film weigert om ook maar enig aspect van de oorlog te romantiseren. Omdat hij antwoorden geeft, ook al zijn die niet eenvoudig.

Er is geen groter contrast denkbaar met Wild Horse Nine. Hoewel het hier om een komedie gaat, ontbreekt het de film aan de hoop die Mr Nelson zelfs in zijn gruwelijkste momenten uitstraalt. John Malkovich speelt een meedogenloze staatsmoordenaar waarvan je zou willen dat hij je opa was. Zo zou je kunnen denken dat McDonagh bijzonder vergevingsgezind is ten aanzien van het imperialisme, maar deze lichtzinnigheid geeft hem een vrijbrief om openlijk kritiek te leveren op Amerikaanse buitenlandpolitiek.

De film begint op het vliegveld, waar twee beste vrienden op het punt staan om naar Paaseiland te reizen voor een weekje weg. Chris (Malkovich), de oudste van de twee, raakt in gesprek met twee jonge Chileense communisten. Hij stelt zich voor als CIA-agent, die de opdracht heeft om de onlangs gekozen marxistische president Allende omver te werpen. Hij zegt het op een schertsende toon, maar het is waar: Chris en zijn collega Lee (Sam Rockwell) zijn inderdaad CIA-agenten. Deze scène vat de hele film. Wild Horse Nine is een waarheid, verpakt als een grap.

Als het bloed de immoraliteit van Nelsons daden in Vietnam aan het licht brengt, dan is het juist de kalmte van Chris en Lee die hun amoraliteit blootlegt. Ze doden zonder erbij na te denken, omdat ze geloven dat de wereld bestaat uit niets anders dan geweld – en als het ergens ter wereld anders dreigt te lopen, dan zorgen ze er wel voor dat dit voorkomen wordt.

McDonagh, wiens werk het filmische equivalent is van een page turner, doseert de informatie zo vakkundig dat de film nauwelijks iets van de kijker vraagt. Er ontstaat een zekere ontspanning wanneer je weet dat je in handen bent van een bekwame scenarioschrijver. Dat geeft ruimte. Met een grap fietst McDonagh uitspraken binnen die in een meer uitgesproken politieke film niet zomaar zouden worden geaccepteerd. Het idee dat de politie en het leger aan de kant van de machthebbers staan, bijvoorbeeld, of dat protestmarsen gelegenheden zijn waar de politie foto’s van demonstranten kan maken.

Het geweld van Amerika moet aan het licht worden gebracht. Maar humor heeft iets bevrijdends: het vermogen om te lachen om een waarheid die zonder omwegen wordt uitgesproken.

Wild Horse Nine wordt op 5 november 2026 uitgebracht in Nederland. Mr Nelson, Did You Kill People? heeft nog geen Nederlandse distributeur.