Boeken: Everything Must Go en Post-Catastrophe Film

Het einde van de wereld was al een obsessie, lang voor apocalyptisch filmspektakel die angst uitvergrootte. Twee studies schetsen hoe doem­gedachten zich vertalen in de verhalen die we vertellen.

“Zo gaat de wereld ten onder. Niet met een knal, maar met een zucht.” Een spectaculair rampspoedbeeld in jarenvijftigstijl siert de cover van Everything Must Go: Why We Are Obsessed with the End of the World, maar in zijn onderzoek naar de obsessieve aandacht van populaire cultuur voor de Apocalyps gaat journalist Dorian Lynskey uitgebreid in op T.S. Eliots visie dat het einde van de wereld niet noodzakelijk luidruchtig en dramatisch zal zijn.

Het citaat van Eliot opent Nevil Shute’s On the Beach, een boek uit 1957 dat focust op hoe mensen omgaan met het besef van imminente dood in een post-apocalyptische wereld. Ook Stanley Kramers verfilming uit 1959 suggereert de horror op fluistertoon: een periscoopbeeld van lege straten in San Francisco, de zelfmoordpillen die zonder commentaar worden uitgedeeld of de eenzame vrouw die vanaf het strand tuurt naar de verdwijnende onderzeeër met daarin haar geliefde. Verhalen over het einde der tijden maken indruk wanneer ze een tegelijk onbehaaglijk en melancholisch gevoel oproepen. Ze sluiten volgens Lynskey aan bij collectief sudderende onrustgevoelens.

Lynskey erkent het recente fenomeen doomscrolling – “sociale media geven de indruk dat dingen slechter zijn dan ze zijn” – maar wijst erop dat angst voor vernietiging verre van nieuw is. Voor de prehistorische mens was het dagelijks bestaan een constante overlevingsstrijd en tot ver in de middeleeuwen bleef angst voor rampen voortleven. Gevoed door verhalen die het tijdstip én de concrete invulling van ‘het einde van de wereld’ voorspelden.

Met het laatste boek van het Nieuwe Testament, de Openbaring van Johannes, omarmde het christendom dit doemdenken. Cruciaal daarbij: het concept van een lineaire tijd met een universum dat geschapen wordt, zich ontwikkelt en gedoemd is om ergens in de toekomst te verdwijnen. Dat is anders bij een cyclische tijdsopvatting. “Apocalyptische kunst is schatplichtig aan de Bijbelse blauwdruk”, aldus Lynskey. Zeker in de VS leeft de profetie van een door cataclysme gezuiverde wereld verder.

Eenzaam
In een hoofdstuk over gothic horror onderstreept hij dat ook goddeloze romantiek zoals Byrons gedicht Darkness en Mary Shelley’s The Last Man invloed had op verhalen over het vergaan van de wereld. Dat wordt weerspiegeld in de desintegratie van een samenleving én de toename van eenzaamheid. Denk ook aan het alleen-op-de-wereld-gevoel dat films als I Am Legend (Francis Lawrence, 2007) en de Cormac McCarthy-verfilming The Road (John Hillcoat, 2009) aanraken.

Lynskey benadrukt dat voor McCarthy het einde van de wereld een metafoor is voor het einde van de roman. Minimale dialogen symboliseren een verarmde wereld. In de visie van Hillcoat is het einde van de natuur ook het einde van politiek, kunst, dialogen en complexe relaties. Wat rest zijn eenzame figuren in een landschap. Fragiele verdedigers van moraliteit, tederheid en menselijkheid.

“No survivors, no story”, wist Stephen King. “Het gaat niet om het einde van de wereld maar van een wereld”, aldus Lynskey. “Op het ontstane blanco blad schrijven overlevenden hun verhaal.”

Sommige van die verhalen vormen een subgenre dat zich volgens Stephen Lee Naish in zijn Post-Catastrophe Film: Cinematic Visions in the Aftermath of Disaster tussen de ramp en de dystopie bevindt en “gezien kan worden als sequel van de rampenfilm en prequel voor een postapocalyptisch verhaal”. De wereld-in-verandering van de post-catastrofefilm refereert volgens Naish niet zozeer aan de eeuwenoude angst-fascinatie-dualiteit die Lynskey boeit, maar eerder aan de hedendaagse realiteit getekend door 9/11 en de dreiging van klimaatverandering.

Tragische ficties
Voor zowel Naish als Lynskey is de obsessie met de Apocalyps verbonden met een behoefte aan verhalen die onze onrustgevoelens inkaderen. Het zijn tragische ficties die richting onafwendbare dood denderen; maar weten hoe ons verhaal op aarde afloopt, lucht ook enigszins op. Tot dat besef kwam Lynskey toen hij wakkerschoot na een apocalyptische nachtmerrie waarin zijn eigen dood samenviel met die van de totale wereldbevolking.

Collectieve dood als tegengif voor de eenzaamheid van het sterven. Cinema als antidepressivum. Schoolvoorbeeld is Lars von Triers Melancholia (2011) waar het einde van het verhaal ook het einde van de wereld is. De afloop van ons verhaal wordt bepaald door cataclysmen (natuurrampen, kometen, pandemieën), ontspoorde technologie (robots, computers, AI) en menselijk falen. Sinds de uitvinding van de atoombom wordt de Apocalyps niet langer in de schoenen van God of het noodlot geschoven. In Planet of the Apes (1968) ontdekt Charlton Heston een stuk Vrijheidsbeeld en roept: “You maniacs, you blew it up!” Versta: het einde is mensenwerk.

Everything Must Go Why We Are Obsessed with the End of the World Dorian Lynskey | 2025, Picador, Londen | 500 pagina’s | €19,90
Post-Catastrophe Film Cinematic Visions in the Aftermath of Disaster Stephen Lee Naish | 2026, Intellect, Bristol | 226 pagina’s | €22,50