Boeken – 5 februari 2016

In het afgelopen Paasweekend mocht Andries Knevel het gezichtsverlies door zijn openlijke twijfel aan het Scheppingsverhaal een beetje rechtzetten in de Volkskrant. Ruim een halve pagina kreeg hij om punt voor punt te ‘bewijzen’ dat Jezus’ herrijzenis uit de dood niet slechts een inspirerende mythe is, geen fantasy, maar een historische gebeurtenis die daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. En dat heeft verstrekkende gevolgen, stelt Knevel: ‘Als Jezus werkelijk, lichamelijk, uit de dood is opgestaan, als God hem heeft opgewekt, moet dat gevolgen hebben voor ieder die deze boodschap hoort.’ Knevels bewijs had uiteraard niet veel om het lijf, en veel zieltjes zal hij er onder de Volkskrant-lezers niet mee gewonnen hebben. Maar het feit dat hij het stuk schreef wijst wel op een spanning tussen Bijbel en fictie.
Diezelfde spanning is ook overduidelijk voelbaar in het boek Het betoverde land achter het filmdoek, een bundel artikelen over fantasyfilms en het fantasygenre vanuit christelijk perspectief. Het is een vruchtbare combinatie: enerzijds is er vanuit christelijke hoek veel commentaar op de occulte elementen van het genre, maar anderzijds verwijzen talrijke fantasy-elementen direct naar de grondbeginselen van het christelijk geloof. De aartsvaders van het genre, J.R.R. Tolkien en C.S. Lewis, waren immers beiden sterk gelovig — hoewel Lewis zich pas op latere leeftijd bekeerde. Redacteur Bart Cusveller en zijn auteurs (veelal medewerkers van de ‘filmsite voor de christen vandaag’ CV-Film) breken dan ook een christelijke lans voor het fantasygenre, hoewel zij het schijnbaar niet na kunnen laten hun morele vraagtekens te zetten. De vraag ‘mag dit?’ loopt als een rode draad door het boek — om uiteindelijk, uiteraard, uit te monden in ‘ja, mits’.
Daarbij is het natuurlijk het ‘woord’ dat centraal staat. Het ‘filmisch-technische’ mag dan in Cusvellers conclusie als een van de vier aspecten van het ‘lezen’ van een film genoemd worden, in de voorafgaande vijf theoretische hoofdstukken en vooral de vijf daaropvolgende casussen draait het voornamelijk om de andere drie: de credits, het verhaal en de betekenis. Sterker nog: op het hoofdstuk over de star wars-cyclus na gaan de stukken vooral over de geschreven versies van harry potter, the lord of the rings en narnia.

Hete brij
Daarbij blijkt het voor de auteurs lastig de fantasyverhalen te verenigen met hun Ene Ware Verhaal. Hoe meer zij immers de fictiestructuren van de fantasy vergelijken met de Bijbel, hoe meer de Bijbel zelf fictie wordt. Steeds weer draaien de auteurs, bewust of onbewust, om die hete brij heen. Dit komt het meest expliciet naar voren in de bijdrage van Reinier Sonneveld, die de fantasyfilm in het kader van de mythologie als geheel bespreekt. ‘Toen ik de talloze voorbeelden zag’, schrijft Sonneveld over het terugkerend element van de held die opstaat uit de dood, ‘kreeg mijn geloof het benauwd, omdat plotseling de Christus nauwelijks meer bijzonder leek.’ Vervolgens wringt Sonneveld zich uiteraard in allerlei bochten om de uitzonderlijkheid van Christus en van de Bijbel alsnog aan te tonen, een uitzonderlijkheid die uiteindelijk vooral huist in de aanname dat de Bijbel waar zou zijn. Maar juist dat is natuurlijk steeds moeilijker vol te houden voor wie de fictie van fantasy tot zijn hart heeft toegelaten.

Joost Broeren

Het betoverde land achter het filmdoek: een christelijke blik op film en fantasy
Bart Cusveller (redactie)
2009, Buijten & Schipperheijn Motief, 136 pagina’s, 15,90 euro

Weimar cinema. An essential guide to classic films of the era
Noah Isenberg
2009, Columbia University Press, 27,50 euro
Bundel essays roemt kwaliteit van de films uit de Weimar-periode en de grote variëteit in genres die in deze periode beoefend werd. Elk essay gaat uit van een specifieke film, van das cabinet des dr. caligari uit 1920 tot en met kuhle wampe uit 1932.

Filmjaarboek 2008/2009
Hans Beerekamp, Mariska Graveland, Harry Peters (red.)
2009, IT&FB
Er staan meer artikelen dan voorheen in dit jaarlijkse naslagwerk, met alle films die in 2008 in Nederland zijn uitgebracht. Martin Koolhoven en Lucia Rijker schrijven over Clint Eastwood, Francisco van Jole zocht naar zelfgemaakte internetfilms, plus artikelen over superheldenfilms, het omstreden episode 3: ‘enjoy poverty’ en macht in de klas (entre les murs).

Screening sex
Linda Williams
2008, Duke University Press, 28,95 euro
Een eeuw seks op het witte doek; of beter: de representatie daarvan. Dat betekent een geschiedenis van de kus in de film, maar ook een analyse van de homoseksuele liefde in brokeback mountain. Uitgebreide aandacht voor last tango in paris en l’empire des sens naast de orgasmes van Jane Fonda en een apart hoofdstuk voor hardcore.

Oscar Micheaux. The life of America’s first black filmmaker
Patrick McGilligan
2009, Harper, 19,95 euro
Atom Egoyan
Emma Wilson
2009, University of Illinois Press, 21,50 euro
Gustav Deutsch
Wilbirg Brainin-Donnenberg
2009, Synema Publikationen, 27,50 euro
Micheaux wordt in deze biografie de zwarte D.W. Griffith gedoopt; waar of niet, hij leidde een fascinerend leven, maakte meer dan veertig films, schreef romans, trouwde en scheidde bij het leven en ging vele malen failliet. Boek over Canadees Egoyan bespreekt vooral diens oeuvre tot en met where the truth lies uit 2005 — een interview met de regisseur uit hetzelfde jaar besluit het boek — en legt veel verbanden met Europese filmhuiscinema. Deutsch wordt in mooie catalogus getypeerd als ‘found-footage-jongleur’, waarover in februari van dit jaar een retrospectief in het Weense filmmuseum was.

Relationscapes. Movement, art, philosophy
Erin Manning
2009, MIT Press, 34,95 euro
Beweging in de allerruimste, ook abstracte zin van het woord is het uitgangspunt van dit transdisciplinaire boek, dat zich begeeft tussen dans, taalfilosofie, animatie, nieuwe media en film. Besproken regisseurs zijn onder andere Leni Riefenstahl en Norman McLaren, maar ook de uitvinder van de chronofotografie, Étienne-Jules Marey, komt voorbij.

International Film Guide 2009. The definitive annual review of world cinema
Haydn Smith
2009, Wallflower Press, 31,40 euro
Vijfenveertigste editie van dit jaaroverzicht is het wereldfilmjaarboek met 123 besproken filmlanden en -festivals, waarbij Israël speciale aandacht krijgt.

Samenstelling: Philip Hartzuiker (theaterandfilmbooks.com).