François Ozon over LE REFUGE

Met le refuge sluit François Ozon zijn trilogie over de dood af. "Mensen kunnen aan een moeilijke situatie ontsnappen door een heel vreemde en andere weg te kiezen."

François Ozons reputatie van enfant terrible stamt uit een tijd — de jaren negentig — waarin verklaren dat je homoseksueel was in sommige contreien nog vragen opriep en hoofden deed keren. Maar ook zijn films leidden hier en daar tot ongecontroleerde spiertrekkingen. In la petit mort probeerde een fotograaf de gezichten van mannen vast te leggen op het moment van hun orgasme. water drops on burning rocks, Ozons hommage aan Rainer Werner Fassbinder, draait om de seksuele spanning tussen een oudere en een jongere man. les amants criminels gaf de lustmoord een heel nieuwe en moderne betekenis. Maar Ozons grote doorbraak kwam met het donkerkomische sitcom waarin de kinderen van een middenklasse gezin in suburbia uit de kast kwamen als homoseksueel en suïcidale sadomasochist.

Trilogie
Ook Ozon wordt ouder en zijn opvattingen over erotiek en opwinding blijken mee te veranderen. Inmiddels noemt hij Charlotte Rampling achter een tekstverwerker sexy, verwijzend naar swimming pool, tot nu toe zijn beste film.
De afgemeten antwoordende Fransman grijpt elke gelegenheid aan om te benadrukken dat hij zijn films niet wil analyseren. Een typisch Franse bezigheid, zegt hij, en niet aan hem besteed. Zolang hij maar kan doen wat hij wil. En dat daar dan een paar mindere films tussen zitten, à la. Toch is Ozons oeuvre opvallend consistent. Bijna al zijn films draaien om verlangens, soms onderhuids, soms zelfs nog dieper weggestopt. Vaak seksuele verlangens, en vaak die van vrouwen omdat, zoals hij zelf zegt, vrouwen beter zijn in het verleiden van de camera. Ozons andere grote thema is de dood, waaraan hij zelfs een trilogie wijdde. Begonnen in 2000 met sous le sable, uitgewerkt in le temps qui reste in 2005 en nu afgesloten met le refuge, waarin de jonge Mousse haar grote liefde verliest voordat ze ontdekt dat ze zwanger is. Als ze zich terugtrekt op het platteland krijgt ze bezoek van haar schoonbroer.

Outcasts
"Ik maak geen films over gewone mensen. Ik hou ervan om te spreken over mensen die anders zijn. Ik wil steeds dichterbij komen en hun emoties leren begrijpen. Het is belangrijk om die reis te maken. Vaak begin ik met een gewone situatie en dan laat ik die ontploffen zodat er iets anders ontstaat. Zoals in sitcom waarin je een heel bourgeois Frans gezin had, dat verbouwd werd tot een heel nieuw soort gezin. In le refuge wilde ik twee misfits, twee outcasts laten zien die moeite hebben hun plek in de wereld te vinden. Gaandeweg de film helpen ze elkaar om die plek wel te vinden.
"Dat Mousse niets zegt over haar angsten en gedachten is omdat ik niet wilde psychologiseren. Haar gedrag zegt het allemaal. Ik heb veel meer materiaal over haar achtergrond gefilmd maar dat hebben we er allemaal uitgelaten om haar wat mysterieuzer te maken. Dat was één kant van haar personage. De andere is dat ik een verhaal wilde maken over het moederinstinct. En hier heb je een vrouw die dat niet heeft. Als ze besluit om moeder te worden dan doet ze dat omdat ze dan nog iets zal hebben van de man waarvan ze hield. Ik wilde laten zien dat een vrouw zwanger kan zijn zonder dat ze naar een kind verlangt. Maar natuurlijk spelen er andere dingen mee. Dat haar schoonmoeder aandringt op een abortus maakt dat Mousse acuut het tegenovergestelde wil."

Montaigne
Terwijl het verhaal vordert, schuift Paul, haar schoonbroer, steeds meer naar het midden van het podium. "Pauls verschijnen is een aanleiding voor Mousse om zich te open te stellen voor de wereld. Het is niet dat ze haar overleden vriend Louis vergeet, helemaal niet. Maar ze had alles achter zich gelaten, Parijs, de stad, en ze leeft nu ver weg van dat alles. Door Paul voelt ze zichzelf weer en voelt ze het leven weer. Voordat hij arriveert is ze dood. Ze leeft in het donker, daarom heeft ze ook altijd die zonnebril op."
Gevraagd naar zijn fascinatie voor de dood haalt hij de Franse filosoof Montaigne aan die schreef dat men elke dag over de dood moet denken en spreken. Omdat dat de manier is om de dood te temmen. Toch verwijst hij naar zijn zogenoemde trilogie over de dood als vooral een uitvinding van critici. "Ik heb er wel eens iets over gezegd toen ik le temps qui reste klaar had. Maar bij le refuge heb ik helemaal niet in termen van die trilogie over het verhaal gedacht. Toen ik ontdekte dat actrice Isabelle Carre in de zomer van 2008 zwanger was, heb ik als een gek aan het scenario gewerkt."
Ozon filmde eerst het middendeel van de film waarin Mousse zwanger is. Pas later zijn het begin en het einde opgenomen. "Maar toen de film klaar was realiseerde ik me dat le refuge inderdaad het einde van mijn trilogie over de dood zou kunnen zijn."

Magisch ongeluk
Die ene nacht waarin Mousse en Paul in bed belanden draait meer om herkenning dan om lust, vertelt Ozon. "Het is een magisch ongeluk. Ze weten allebei dat er nooit een liefdesverhaal tussen hen zal zijn maar die nacht kunnen ze iets goeds voor elkaar betekenen. Het had niet moeten gebeuren maar het gebeurde. En tegelijk is het triest omdat we ergens willen dat die liefde er toch komt. Maar ze zijn volwassenen genoeg om te weten dat dat niet mogelijk is. Daarom hou ik zo van Mousse: ze is aan het eind erg helder. Ze weet wat ze gaat doen met de baby en hij weet wat hun relatie zal zijn. Dat is precies wat mij interesseert: niet de klassieke manier waarop mensen zichzelf opnieuw uitvinden. Maar juist dat ze aan een moeilijke situatie ontsnappen door een heel vreemde en andere weg te kiezen. Charlotte Rampling in sous le sable moet zich voorstellen hoe er een geest in haar huis leeft. Dat is haar manier om de dood van haar man te verwerken. Mousse verwerkt de dood van Louis door zwanger te zijn. Zulk gedrag kan verrassend zijn. Of zelfs controversieel. Maar mensen laten soms nou eenmaal vreemd gedrag zien.
"De trilogie is nu echt afgesloten ja. Ik sla de bladzijde om en ga een heel nieuwe richting in. Ik denk dat ik genoeg heb gepraat over rouwen, dood, verdriet, verlies en baby’s."

Ronald Rovers