Wij zijn 30: Provocerende films

Dertig jaar Filmkrant. Maar ook dertig jaar provocerende films. Dertig jaar tegen heilige huisjes trappen. De taboes zijn geslecht. Hoe verder? Jos van der Burg verklaart de shockcinema dood.

Het was een aha-moment. De week voordat Lars von Triers antichrist anderhalf jaar geleden in de Nederlandse filmtheaters was te zien, stonden maar liefst drie artikelen over de film plus een interview met de maker in NRC Handelsblad. De chef van de kunstredactie, Raymond van den Boogaard, waarschuwde de lezers dat antichrist het uiterste van hun incasseringsvermogen zou vergen. ‘antichrist is de eerste film waarbij ik werkelijk heb gedacht dat enige nazorg bij de uitgang van de zaal misschien een goed idee zou zijn, en dan niet als verkooptruc. Tot op heden heb ik niemand ontmoet die niet min of meer geschokt op straat stond, na de film te hebben gezien.’ Van den Boogaard sprak uit ervaring: ‘Zelf had ik ongeveer anderhalf uur nodig om de eerste allerakeligste indrukken van mij af te schudden.’ Je moest wel een held met doodsverachting zijn om deze film te durven zien, was de suggestie. Een schrale troost was dat de film iedereen omver kegelde: ‘Wellicht dat de wetenschap dat u niet alleen staat in uw verwarring, angst, verdriet en onlust, u kan helpen weer een beetje bij uw positieven te raken.’ antichrist was de film van het jaar, luidde Van den Boogaards conclusie.
En toen kwam de film in de filmtheaters. ‘antichrist valt eigenlijk best mee’, schreef filmrecensent Peter de Bruijn in de krant die een week eerder opriep om bij deze film ramen en deuren gesloten te houden. Er kwamen geen reacties van geschokte lezers. Ook waren er geen krantenberichtjes over flauwvallende bezoekers. De GGD hoefde niet uit te rukken. Het alarmnummer 112 werd niet vaker gebeld. antichrist ging rimpelloos voorbij en trok uiteindelijk een schamele 20.000 bezoekers. Ter vergelijking: de Franse artfilm il y a longtemps que je t’aime, over twee zussen die elkaar na jaren terugzien, werd door 150.000 mensen bezocht.

Duistere kant
De schokvrije ontvangst van antichrist maakte met een klap duidelijk dat de shockcinema dood is. Als de film vijftien jaar eerder was gemaakt, zou hij zeker tot discussie hebben geleid over gruwelijke filmbeelden — moet alles wat denkbaar is zichtbaar worden gemaakt? Ook zouden Von Triers intenties worden gewogen. Sommigen zouden hem als een effectbeluste charlatan veroordelen, anderen zouden hem prijzen om zijn radicalisme. Kortom, er zou reuring zijn en geen doodse stilte.
Die stilte komt niet uit de lucht vallen, maar is het eindpunt van een al zeker tien jaar durende ontwikkeling, die de positie van film in de samenleving grondig heeft veranderd. De bioscoop en het filmtheater waren tot in het recente verleden dé plek waar schokkende beelden konden worden gezien. Waarbij het verschil tussen bioscoop en filmtheater was dat geweld en seks in bioscoopfilms altijd in het teken van amusement staan, maar in artfilms een ander doel dienen. De makers van deze films worden nooit moe om uit te leggen dat schokkende beelden in hun films niet gratuit zijn, maar de duistere kant van de menselijke psyche blootleggen of een verborgen sociale realiteit blootleggen. Hoe vaak hebben we filmmakers niet horen zeggen dat hun film het beest in de mens liet zien? Of dat hij de samenleving toonde zonder het laagje vernis van de beschaving?
Het beste voorbeeld is filmmaker Gaspar Noé, die acht jaar geleden zijn tong blauw praatte om iedereen ervan te overtuigen dat de tien minuten durende verkrachtingsscène in irréversible geen ranzige exploitatie was. "Ik wil dat de kijker zich identificeert met het slachtoffer. De camera is als het ware even verlamd als zij. Er zijn nauwelijks films die rond verkrachting een ondragelijk gevoel oproepen, terwijl ze dat wel zouden moeten doen."

Seksueel sadisme
irréversible was de laatste film die om zijn gruwelijkheid — er is niet alleen een gruwelijke verkrachting, maar er wordt ook iemand met een brandblusapparaat de hersens ingeslagen — controverse opriep. Dat is niet toevallig, maar komt door de veranderde plaats van film in de samenleving. Bij choquerende beelden van menselijk gedrag staat film niet meer in de frontlinie. Televisie en internet hebben film naar de achterhoede geduwd. Ieder gruwelijk en bizar menselijk gedrag is te zien op televisie en zeker op internet. Van sadistische porno tot gruwelijk geweld, van massaslachtingen tot onthoofdingen. Dacht Lars von Trier werkelijk dat de beelden in antichrist van het knippen van schaamlippen, en het door een been slaan van een ijzeren pin, in deze kakofonie van gruwelijkheden nog opvallen?
antichrist markeert het eindpunt van het soort artcinema dat met steeds heftiger en gruwelijker beelden inbeukte op de kijker om hem aan het denken te zetten. Die strategie heeft vanaf de jaren zestig uitstekend gewerkt en geweldige controversiële films opgeleverd, die de boel stevig opschudden. Zoals la grande bouffe (1973), waarin vier decadente mannen zich dood eten. Het verhaal wil dat maker Marco Ferreri na de première in Cannes een terras moest ontvluchten, omdat woedende bezoekers hem dreigden aan te vallen. Drie jaar later kwam het weer tot massale verontwaardiging bij Ferreri’s la dernier femme, waarin de hoofdpersoon met een elektrisch keukenmes zijn pik afzaagt. Het hoogtepunt in de shockcinema werd overigens al in 1975 bereikt met Pasolini’s salo. Wie die film heeft gezien, verbaast zich nooit meer over krantenberichten over seksueel sadisme, zoals bijvoorbeeld zes jaar geleden over de Abu Ghraib-gevangenis in Bagdad.

Smerige bejaarden
Het met schokeffecten zichtbaar maken van de duistere kant van de mens is in de artcinema uitgewerkt. Dat ieder mens tot gruweldaden in staat is, is inmiddels zo’n enorm cliché, dat serieuze filmmakers daarmee niet meer kunnen aankomen. Wie het wel doet, zoals Von Trier met antichrist, staat niet in de frontlinie maar in de achterhoede. Dat geldt ook voor Harmony Korine, die met trash humpers, waarin een paar smerige bejaarden een buurt onveilig maken, lijkt te denken dat goor en extreem gedrag nog choqueert. Zeker nooit Jackass gezien. Ook trash humpers werd net als antichrist met welwillende onverschilligheid ontvangen: ga gerust je gang, maar val ons er niet mee lastig.
Artfilmers moeten een nieuwe strategie bedenken om het publiek te raken. Het decennia gevolgde traject om met wreedheid en (seksueel) geweld te choqueren heeft een eindstation bereikt. Wie nu wil verontrusten met een film, moet misschien juist de andere kant opgaan. Zoals Mike Leigh met another year. Daarin heeft een ouder echtpaar het goed en geniet van het leven. Om iets van hun geluk te delen, staat hun huis altijd open voor collega’s en vrienden in minder fortuinlijk omstandigheden. Zoveel relationele harmonie kan nooit lang duren, denkt de met de moderne cinema vertrouwde kijker. Er moet een adder onder het gras zitten. Een geheime liefde of een dodelijke ziekte. Desnoods een tragisch ongeluk. Dat gebeurt allemaal niet, zodat another year de kijker confronteert met zijn geconditioneerde moderne filmblik. Twee gelukkige mensen in een artfilm? Hoogst verontrustend!

Jos van der Burg