DER EINSTEIN DES SEX

Seksuoloog en idealist Magnus Hirschfeld streed zijn hele leven tegen de heersende opvatting dat homoseksualiteit een ziekte en een misdaad is. Rosa von Praunheim toont in Der Einstein des Sex zijn dubbelhartige houding.

Nicht der Homosexuelle ist pervers, sondern die Situation in der er lebt. Of: Ein Virus kennt keine Moral. Rosa von Praunheim zeigt. Titels als deze geven al iets weer van de controverse die de Duitse filmmaker Rosa von Praunheim zoekt met zijn films en van de kritische en soms zelfs agressieve toon waarmee hij de rechten van homoseksuelen verdedigt en hij de hypocrisie van de maatschappij waarin ze leven aanvalt. De relativerende humor van zijn werk doet niets af aan de ernst van de zaak die hij tot de zijne heeft gemaakt.
De persoonlijke strijd van tot de verbeelding sprekende individuen staat nooit los van de maatschappelijke of historische context ervan. Der Einstein des Sex is wat dat betreft een typische Von Praunheim-film. Hij plaatst het persoonlijke leven van Magnus Hirschfeld, seksuoloog en oprichter van de eerste politieke homoseksuele beweging, tegenover de maatschappelijke betekenis van zijn leven en werk.
Hirschfeld (1868-1935) verzet zich al tijdens zijn studie medicijnen tegen de heersende opvatting dat homoseksualiteit een ziekte en een misdaad is. Hij zet zich zowel als wetenschapper als activist in voor de (wettelijke) acceptatie van homoseksualiteit en voor de seksuologie als volwassen wetenschap. Al vroeg is hij zich bewust van zijn eigen homoseksuele geaardheid, maar uit angst dat dit zijn wetenschappelijk werk zal schaden, zal hij pas op latere leeftijd enige aandacht aan zijn eigen liefdesleven besteden. Hij heeft dan al het Institut für Sexualwissenschaft opgericht in Berlijn, dat in 1933 door de nazi’s volledig zal worden geplunderd.

Dubbelzinnig
Het is niet moeilijk om na het zien van deze film de betekenis van het werk van Hirschfeld op waarde te schatten. Maar de man zelf komt als persoon niet erg uit de verf. Een idealist, gedreven, heel veel meer valt er niet over hem te zeggen. Het merkwaardige feit dat hij zo openlijk streed voor gelijkheid van rechten zonder voor zijn eigen geaardheid uit te komen, wordt wat dubbelzinnig gemotiveerd: vanuit de wens om een waardevrije wetenschap te bedrijven, of uit angst voor zijn reputatie. Ook het feit dat Hirschfeld als volwassen man op verschillende leeftijden door twee verschillende acteurs wordt neergezet, draagt niet bij tot de bouw van een solide, karaktervol personage.
Maar bezwaarlijker is dat de film lijdt aan een fundamentele oppervlakkigheid. Daar kunnen de archiefbeelden van het Derde Rijk die erin gemonteerd zijn niets aan veranderen. De film is teveel een decor, met acteurs die in kostuum zijn gestoken. Met personages die te weinig oorspronkelijk zijn. Het onmiskenbare talent van cameravrouw Elfi Mikesch wordt maar op een paar momenten ten volle benut, voor het overige maakt de film een wat stijve indruk. Het leven van Hirschfeld glijdt daardoor tamelijk makkelijk aan je voorbij, het kabbelt een beetje voort zelfs, terwijl het genoeg stof en dramatiek biedt om er dieper in te duiken. Misschien komt dat omdat Von Praunheim niet heeft willen of kunnen kiezen waar het hem met deze film, en met zijn fascinatie voor Hirschfeld, in eerste instantie om te doen is geweest.
Als in de laatste scènes de nazi’s binnenvallen, heeft dat bij lange na de impact niet die het zou kunnen hebben, en dat is alles dat daaraan vooraf ging aan te rekenen.

Petra van der Ree