FilmSlot: De opkomst van het video-essay

  • Datum 26-04-2012
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Screenshot uit Pure (2009) van Jacob Bricca, een collage van actiefilmclichés die op diverse filmfestivals werd vertoond als zelfstandige korte film

Don’t tell ‘m. Show ‘m. Op internet wordt steeds meer geëxperimenteerd met een nieuwe oude vorm van filmkritiek: het video-essay. De Kurzfilmtage Oberhausen wijden er een programma aan.

Wie heeft er niet ooit eentje geliked of geshared? Samples, remixes, collages, supercuts, parody’s of mash-ups. Hoe je ze ook noemt, het gaat natuurlijk om die filmpjes die op YouTube, Facebook en andere sociale netwerken, maar ook steeds meer op sites voor filmkritiek en -analyse de ronde doen en die gretig gebruik maken van het digitale beeldenreservoir dat er in officiële en informele archieven beschikbaar is. Elke keer dat er ‘dude’ gezegd wordt in The Big Lebowski. Alle films waarin personages ‘You look like shit’ (een van de meest gebruikte scenarioclichés) tegen elkaar zeggen. Maar aan de andere kant van het spectrum vind je ook een collage van alle close-ups van de gezichten uit de films van de Turkse artfilmregisseur Nuri Bilge Ceylan (Once Upon a Time in Anatolia) of een serie beeldmontages met didactische voice-over over het werk van de Amerikaanse regisseur Terence Malick (The Tree of Life). Het gaat van grappig tot gedegen, van experimenteel en impressionistisch tot iets wat gewoon op een traditionele mini-documentaire lijkt.

Kuleshov-effect
Dankzij de remix-cultuur experimenteren nu ook steeds meer filmjournalisten met wat voorlopig en bij gebrek aan beter het video-essay heet. Het (her)gebruik van bestaand beeldmateriaal is in de filmgeschiedenis bepaald geen vreemd verschijnsel. Filmmakers die werken met zogenaamde found footage (er is nu in het EYE Filmmuseum in Amsterdam een hele tentoonstelling aan gewijd) ontdekten al langer dat je door montage en herhaling van bepaalde beelden van alles kon laten zien dat in de flow van een film aan het oog kon ontsnappen. Verzwegen betekenissen. Terugkerende motieven. Karakteristieke gelaatsuitdrukkingen.
En dat alles nog maar even los van het feit dat filmmakers al sinds de Rus Lev Kuleshov honderd jaar geleden experimenteerde met de montage van een close-up van de Russische acteur Ivan Mosjoukine en een bord soep, een meisje, een doodskist (en vervolgens werd gedacht hongerig, vol begeerte of dieptriest te kijken terwijl het in feite dezelfde close-up was) weten dat je met bestaand materiaal ook nieuwe betekenissen kunt creëren.

Geduld
Doordat iedere computer tegenwoordig wel een montageprogrammaatje heeft is deze manier van filmmaken niet langer voorbehouden aan experimentele filmmakers met toegang tot fysieke filmarchieven, maar kan iedereen zelf aan de slag.
Geduld is een eerste voorwaarde. Met een paar minuten beeldmontage ben je toch al snel een paar werkdagen bezig. Iets voor hobbyisten of geeks dus, want wie anders spendeert uren aan het spotten van geschikte beeldfragmenten, het rippen ervan en vervolgens zo monteren dat het net iets meer wordt dan een serie achter elkaar geplempte plaatjes?
Als je bedenkt dat ervaren found footage-regisseurs als Bruce Connor, Harun Faocki, Abigail Child, Gustav Deutsch, Matthias Müller en Christoph Girardet vaak jaren met een film bezig zijn en goede contacten hebben in filmarchieven overal ter wereld waar ervaren archivarissen precies dat ene shot kunnen vinden uit die Hitchcock-film waarin een hand een deurkruk naar beneden duwt. En dat Jean-Luc Godard en Thom Andersen decennia lang beelden verzamelden voor respectievelijk Histoire(s) du cinéma (1998) en Los Angeles Plays Itself (2003). Dan is het ook begrijpelijk dat het buiten het domein van de experimentele film en het hobbyisme zo lang duurde voordat de filmkritiek de mogelijkheden van het beeldessay ontdekte.

Inhaalslag
Op diverse sites is momenteel een grote inhaalslag bezig. Reden voor de Kurzfilmtage Oberhausen om een discussieprogramma aan het video-essay te wijden. De Amerikaanse filmjournalist en hoofdredacteur van het in video-essays gewijde PressPlay videoblog van Indiewire Kevin B. Lee is een van de pioniers van het genre en verzamelde voor de site van het festival een aantal aansprekende en karakteristieke voorbeelden. Daar zitten een aantal klassieke voorlopers tussen die laten zien dat sommige filmmakers de beste filmcritici zijn, zoals Pedro Costa’s documentaire Where Does Your Hidden Smile Lie? (2001) waarin hij filmmakers Danielle Huillet en Jean-Marie Straub aan de montagetafel observeert. Of een link naar must-see Los Angeles Plays Itself waarin filmmaker en leraar Thom Andersen het beeld dat de filmgeschiedenis van Los Angeles heeft geschapen aan de hand van een aantal minder bekende films terugkaapt, ontrafelt en ontmaskert. Dat die film nu online beschikbaar is, is tamelijk uniek, want hij was wegens rechtenkwesties lang alleen maar op festivals te zien. De vraag is dus ook hoe lang de link zal blijven werken.

Rechten
Want dat is natuurlijk het andere grote probleem. Rechten. Bij het maken van zijn History of Film zei Mark Cousins vorige maand nog in de Filmkrant alleen maar gebruik te hebben gemaakt van fragmenten op grond van citaatrecht en fair use (een begrip uit het Amerikaanse auteursrecht dat iets uitgebreider is dan het Nederlandse citaatrecht). Maar met alle restrictieve regelingen met vreemde afkortingen (de Amerikaanse ACTA, SOPA en PIPA-wetten) die er nu in de maak zijn, wordt het vrije en open karakter van informele bestandenuitwisseling op internet dusdanig bedreigd dat het maar de vraag is in hoe lang de pioniers van het video-essay nog kunnen profiteren van crowd sourced-archieven zoals YouTube.
En dat terwijl de mogelijkheden voor een nieuwe filmkritiek zich nog maar net beginnen af te tekenen. Met name de combinaties van beeld en tekst zijn prikkelend en vragen erom film nog maar weer eens als een visueel medium te beschouwen. En niet alleen als plot en verhaaltje met een oordeeltje eraan vast. Want dat laatste blijft in de meeste geschreven pers zo’n hardnekkig misverstand.

Dana Linssen

Kijken!

Found Footage: Cinema Exposed bestaat uit een tentoonstelling en een bijbehorend filmprogramma met films en werken van onder andere Harun Farocki, Gustav Deutsch, Matthias Mülller en Christoph Girardet. Tot 3 juni in het nieuwe EYE Filmmmuseum in Amsterdam. Voor meer informatie eyefilm.nl

Op zondag 29 april zullen Kevin B. Lee en Volker Pantenburg op de Kurzfilmtage Oberhausen een presentatie geven van hun werk met het video-essay. Op de site en de Facebook-pagina van het festival hebben ze in de weken voor het festival een serie (klassieke) voorbeelden van het genre verzameld: kurzfilmtage.de/en/podium/film-studies-in-motion.html

Ook de site van het New Yorkse Museum of the Moving Image, Moving Image Source heeft de afgelopen jaren een respectbale hoeveelheid nieuwe video-essay’s over artfilms, filmauteurs en historische onderwerpen verzameld: movingimagesource.us De site is lastig navigeerbaar. Zoek onder andere op de auteurs Kevin B. Lee en Matt Zoller Seitz of trefwoord ‘video essay’.

De Vimeo-groep Audiovisualcy vimeo.com/groups/audiovisualcy/videos is opgezet door Catherine Grant, die al faam verwierf met haar site Film Studies for Free waarin ze rechtenvrij op het web beschikbare academische teksten verzamelt. In Audiovisualcy doet zij hetzelfde met alle vormen van ‘audiovisuele film studies’.

Supercut ‘home of the obsessive video montage’, montages van film- en videobeelden rondom een enkel filmcliché, thema, beeld of uitspraak: supercut.org

A Fair(y) Use Tale, een korte film over copyright en fair use, geheel gemonteerd uit bekende tekenfilmbeelden: filmstudiesforfree.blogspot.com/2009/07/video-essays-on-films-multiprotagonist.html. Op deze pagina is ook een Video Essay Manifesto te lezen dat Catherine Grant samenstelde uit diverse publicaties over het video-essay en een lijst met links voor verder lezen (tot 2009).

Geschreven door