Time and Water

Time and Water is een tijdcapsule gericht aan een toekomstige generatie. Aan de hand van het persoonlijk beeldarchief van de IJslandse schrijver Andri Snær Magnason maakt Sara Dosa de versnelde klimaatverandering tastbaar.

Hoe weet je of iemand dood is? Je port een omgevallen vogeltje met een stok. Als hij niet beweegt, dan is hij dood. Bij een groter beest kun je de vingers in het zachte vlees aan de zijkant van de nek begraven. Als ze onberoerd blijven, dan weet je genoeg.

Hoe zit het bij iets groters? Zeg, onze planeet?

Laten we beginnen met gletsjers. Volgens de IJslandse overlevering schiepen zij immers ooit de aarde. Dit is hoe een gletsjer klinkt. Bruiswater in een hoog glas, vers ingeschonken. Een kogelschot in de nacht. Een boom wiegend in de wind, vlak voordat hij omvalt. Alsof je het gazon met een gieter van vier hoog begiet. Knetter­suiker: kleine explosies in een open mond.

De Okjökull brult niet meer. Hij knispert en zucht niet meer. Hij kraakt, klettert en kreunt niet meer. Wie het als eerste opmerkt, is onduidelijk.

Het is glacioloog Oddur Sigurðsson die het als eerste noteert. Hij reist naar de vulkaan en constateert dat de ijskap dunner is dan veertig meter en helemaal niet meer beweegt. Het is 2014. Vanaf heden heet de Okjökull alleen nog ‘Ok’.

Camera
Aan het eind van de twintigste eeuw pakt de IJslandse schrijver Andri Snær Magnason een camera op en begint te filmen. Het is de laatste zomer van zijn opa. Magnason wil alles vastleggen. De camera legt hij sindsdien niet neer. Hij filmt: zijn drie kinderen, zijn drie overgebleven grootouders, de paarden, de vogels, het ijs en de zon. En de gletsjers. Hoe hun witte ijs langzaam overgaat in donkerblauw. Hun golvende dikte. Hoe ze uitdijen over het IJslandse landschap. Hoe ze langzaamaan verdwijnen.

Honderd jaar geleden besloeg de Okjökull vijftien vierkante kilometer. Nu is er haast niets meer van hem over. Time and Water gaat over beginnen en eindes. Hortend en stotend komt de film op gang. Ik telde vijf beginnen en evenveel eindes: de dood van opa Jón; het geheugenverlies van opa Árni; de stilte van Europa’s grootste vogelklif, de Látrabjarg; de dood van oma Hulda, de dood van de Okjökull. Na elk van die sterfgevallen lijkt de film opnieuw te beginnen. Alsof ook Magnason – want het is zijn stem die de beelden begeleidt – het werkelijke verhaal zo lang mogelijk uit wil stellen.

Dat verhaal gaat over de klimaatramp. Regisseur Sara Dosa (van de prachtige documentaire Fire of Love, 2022) geeft haar film de vorm van een tijdcapsule. Time and Water is een documentaire in de letterlijke zin van het woord: een vastlegging van de aardse schoonheid die we op het punt staan te verliezen.

Net als de grootouders van Magna­son sterft de Okjökull. Maar de dood van een gletsjer is niet zoals de dood van een mens. Een gletsjer draagt herinneringen aan de afgelopen honderden of zelfs duizenden jaren met zich mee. Een gletsjer doet de aarde bewegen en het water stromen. Hij is levende tijd. Hoe kan tijd sterven? De ondergang van alles wat eraan voor­afging duidt op de ondergang van alles wat nog komen gaat.

Waar de Okjökull ooit bewoog, hangt nu een koperen plaatje. Daarop staat de volgende tekst te lezen: “Ok is de eerste IJslandse gletsjer die zijn status als gletsjer heeft ver­loren. Naar verwachting zullen al onze gletsjers in de komende tweehonderd jaar hetzelfde lot ondergaan. Dit monument is bedoeld om te laten zien dat we weten wat er gebeurt en wat er moet gebeuren. Alleen jij weet of we dat ook daadwerkelijk hebben gedaan.”

Naam van de overledene
Okjökull, ofwel Ok-gletsjer
Leeftijd van de overledene
Een baby van ongeveer zevenhonderd jaar
Plaats van overlijden
De Ok-vulkaan op West-IJsland
Tijdstip van overlijden
Ergens in 2014
Doodsoorzaak
Extreme zomerhitte
Secundaire classificatie
Wiegendood