PIJNLIJKE ONVERSCHILLIGHEID

De dwazen waren blij in die tijd

  • Datum 07-01-2011
  • Auteur
  • Gerelateerde Films PIJNLIJKE ONVERSCHILLIGHEID
  • Regie
    Aleksander Sokoerov
    Te zien vanaf
    01-01-1970
    Land
    Sovjet-Unie
  • Deel dit artikel

De films van Alexander Sokoerov laten zich niet eenduidig beoordelen. Zelfs door te ergeren kunnen ze bewondering afdwingen. Zelfs door lelijk te zijn kunnen ze boeien. Kijken naar films van Sokoerov is zelden aangenaam, wel indrukwekkend. Ook Pijnlijke onverschilligheid leidt tot gemengde gevoelens.

Pijnlijke onverschilligheid is de tweede speelfilm van Sokoerov, en gaat daarmee vooraf aan de films waarmee hij hier bekendheid verwierf: Dagen van duisternis, Madame Bovary en De tweede cirkel. De opnamen werden gemaakt in 1983, maar de film kon pas worden voltooid in 1987. ‘Decadente vormeloosheid’ was het verlammende pre-glasnost oordeel van de autoriteiten na het zien van de ruwe opnamen.
Dat was dan ook precies wat Sokoerov wilde tonen. Inderdaad is het weinig verheffend voor de modale Sovjet-burger van tien jaar terug: de morele ontsporing van de Britse elite vóór en tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dat is het onderwerp van het toneelstuk ‘Heartbreak house’ van George Bernard Shaw en daarmee tevens het onderwerp van Pijnlijke onverschilligheid. ‘Heartbreak house’, geschreven tijdens de oorlog en voor het eerst gepubliceerd in 1919, is een als society-komedie vermomde aanklacht tegen de oorlog, de chauvinistische propaganda en de decadente elite die zich nergens iets van aantrok.
Als elke Russische intellectueel is Sokoerov geworteld in het Russische culturele erfgoed. Wat moet zo iemand met een toneelstuk, dat zo duidelijk gebonden is aan de zeer specifieke context van Engeland tijdens WO I? Shaws toneelstuk is slechts vaag verbonden met het Russische gemoed. De ondertitel luidt: ‘A fantasia in the Russian manner on English themes’. Met de Russische stijl doelde Shaw op het toneelwerk van Tsjechov, waarin hij de fin-de-siècle atmosfeer herkende en waardeerde.
Maar wie is er überhaupt nog in die zeer specifieke context geïnteresseerd? Wat trok Sokoerov aan in deze qua intentie tijdloze maar qua uitvoering zeer gedateerde tekst? De keuze is tekenend voor Sokoerovs eigenzinnigheid en de volstrekte afwezigheid van modieuze of makkelijke voorkeuren.

Bizar gezelschap
‘Heartbreak house’ is de term die Shaw hanteert om de welgestelde, cultuurminnende en verveelde bovenlaag mee aan te duiden, die hij met haar nationalistische spelletjes verantwoordelijk stelt voor het uitbreken van WO I. "Happy were the fools and the thoughtless men of action in those days" schrijft Shaw in zijn omvangrijke, sarcastische proloog. En: "For the instruction of that generation I leave this pages as a record of what civilian life was during the war: a matter on which history is usually silent".
Dit burgerleven wordt door Shaw en Sokoerov verbeeld in een villa waar een bizar gezelschap samenkomt. De vele personages, hun onderlinge relaties en hun handelingen zijn tamelijk ongrijpbaar voor de kijker. Inspanning in deze is zinloos, want alles wat deze mensen doen is zonder betekenis. Wat telt is hun pijnlijke onverschilligheid ten aanzien van de wereld die in brand staat. Het voortleuterende gezelschap in hun surrealistische tempel wordt door Sokoerov geregeld onderbroken door archiefopnamen uit de oorlog en van een zeppelin. Het zijn de onmiskenbare WO I-beelden, die echter door een verkeerde verhouding een vervreemdende werking krijgen. Typisch voor WO I is ook de geluidsband, die de hele film door haar eigen onverstoorbare gang gaat. Bovendien verschijnt af en toe G.B. Shaw (hij werd 94, door een bewonderaar ooit aangeduid als een ‘uitgehongerde kerstman’) in beeld, zichzelf acterend als wijze, oude schrijver.

Barok wereldje
Weerbarstig als al het werk van Sokoerov, gunt Pijnlijke onverschilligheid de kijker nauwelijks houvast. Het volgen van de villa-verhaallijn is onbevredigend door het ontbreken van enige consistentie. Wellicht had er de nodige symboliek uit de verschillende personages kunnen worden gedestilleerd, als het gegeven van Shaw niet zo gedateerd was geweest. Emotionele betrokkenheid, zoals die in latere en meer narratieve films als Madame Bovary en De tweede cirkel wel mogelijk was, is hier uitgesloten. Het loont meer het oog te richten op het sombere kleurenpalet, het licht en de visuele details in Sokoerovs barokke wereldje.
Pijnlijke onverschilligheid is de neerslag van een intellectueel concept en van een ongetwijfeld intensieve Shaw-studie. De inhoud van Shaw heeft echter beperkte waarde als een mentaliteitsgeschiedenis van de betreffende periode (Sokoerov is historicus). De vorm van Sokoerov intrigeert slechts bij vlagen. Samen zijn ze trouw aan Shaws ondertitel en bieden ze een curieuze film, wiens verdienste vooral buiten zichzelf ligt. Die verdienste is namelijk dat met de uitbreng van Pijnlijke onverschilligheid alle speelfilms van Alexander Sokoerov (zijn zesde, Kamen, wordt begin 1993 hier verwacht) in Nederlandse distributie zijn. Niet zozeer als film op zich, maar als aanvulling op wat we weten van Sokoerov is Pijnlijke onverschilligheid interessant.

Mark Duursma