NEROLIO (Aurelio Grimaldi over)

Elke nacht een spel met de dood

  • Datum 08-12-2014
  • Auteur
  • Gerelateerde Films Nerolio
  • Regie
    Aurelio Grimaldi
    Te zien vanaf
    01-01-1996
    Land
    Italië
  • Deel dit artikel

De Italiaanse regisseur Aurelio Grimaldi verwierf Nederlandse bekendheid in 1995, toen zijn derde speelfilm Le buttane op het Filmfestival Rotterdam de prijs van de Nederlandse filmkritiek won. In zijn nieuwe film Nerolio schetst Grimaldi een fictief portret van zijn held en voorbeeld Pier Paolo Pasolini. De film bracht vorig jaar in Italië de gemoederen danig in beweging en werd niet toegelaten tot het festival in Venetië. Grimaldi laat Pasolini namelijk zien van zijn meest duistere en zelf-destructieve kanten. "Toen Pasolini stierf vond iedereen in Italië hem een walgelijk persoon, maar nu wordt hij vereerd als een martelaar", aldus Grimaldi, die ook dit jaar aanwezig was in Rotterdam om zijn film te presenteren.

"Op het moment dat Pasolini in 1975 vermoord werd, was ik 17 jaar oud. Ik had nog geen van zijn films gezien of een boek van hem gelezen, maar toch had ik het gevoel dat er iets belangrijks en bijzonders gebeurd was", aldus Grimaldi. Wat hij toen nog niet kon bevroeden was dat zijn eigen leven en carrière voor een groot deel een afspiegeling zouden worden van de spraakmakende en tijdens zijn leven grotendeels verguisde Pasolini.
"Van alle Italiaanse kunstenaars, schrijvers of filmmakers, heeft hij veruit de meeste invloed op mijn werk gehad. In de eerste plaats zijn er de overeenkomsten in onze levensloop. We zijn beide opgegroeid in Noord-Italië en hebben allebei aan het begin van onze carrière in een jeugdgevangenis in Zuid-Italië gewerkt. Toen we begonnen met schrijven ging het over deze jonge delinquenten en beide verwerkten we het dialect dat zij spraken in onze boeken. Tot slot zijn we allebei afkomstig uit een middle class-milieu, maar we voelen ons erg aangetrokken tot de mensen die aan de zelfkant van de samenleving leven."
Ook in de keuze van de onderwerpen voor zijn films toont Grimaldi zich een trouw adept. "Ik deel Pasolini’s overtuiging, we noemen het in Italië het ‘Pasolinisme’, dat het leven van de zwervers, de criminelen en de prostituées het echte leven is en meer geschikt is als basis voor de filmkunst of de literatuur. In de vier films die ik tot nu toe gemaakt heb zijn de hoofdpersonen altijd jongens en meisjes die op het criminele pad zijn of in de prostitutie zitten. Natuurlijk zijn er goede films gemaakt over de bourgeoisie en de intellectuelen, maar de gebeurtenissen in die milieus zijn nooit zo krachtig. Men heeft problemen met de familie, maakt ruzie met een geliefde, of heeft moeilijkheden op het werk, dat is alles."

Felle woordenwisseling
Nerolio bestaat uit drie episodes, die opgebouwd zijn als een klassiek muziekstuk. Het eerste deel is een rustige proloog, waarin de hoofdpersoon, metaforisch aangeduid als de dichter, op Sicilië ronddwaalt en op een nachtelijk strand met meerdere jongens orale seks heeft. Het tweede deel is veel heftiger en confronterender. Hierin staat de ontmoeting centraal van de dichter met een literatuurstudent, die voorwendt een scriptie over hem te willen schrijven, maar eigenlijk zijn hulp wil hebben bij de publicatie van zijn eigen roman. Wanneer zijn ware motivatie door de dichter wordt ontdekt volgt er een felle woordenwisseling. Maar uiteindelijk krijgen ze allebei wat ze willen: de dichter zijn seksuele bevrediging en de student zijn voorpublicatie in een toonaangevend literair tijdschrift. In het derde deel, de epiloog, geeft Grimaldi zijn eigen versie van de laatste uren uit Pasolini’s leven, voordat hij op een verlaten strand bij Ostia wordt vermoord. Grimaldi’s weergave wijkt duidelijk af van die van regisseur Marco Tullio Giordana in zijn film Un delitto Italiano uit 1995. In Nerolio is absoluut geen sprake van een politiek complot of van voorbedachte rade.
De prachtige zwart-wit opnames zijn grotendeels doordrenkt met de vloeiende en melancholieke tonen van barokmuziek. Meer dan een verhalend werkstuk is er sprake van een beeldend essay, waarin prachtig geacteerd wordt en de priemende ogen in de krachtige mediterrane gezichten het mooiste zijn op de momenten dat er niet gesproken wordt.

Integrale kunstenaar
Het lijkt alsof Grimaldi met het integere, maar tevens meedogenloze portret dat hij van zijn grote voorbeeld geeft, een vorm van vadermoord heeft bedreven. Grimaldi: "Grappig genoeg stelde een Italiaanse journalist me onlangs dezelfde vraag. Er zit in het tweede deel van de film een hele lange dialoog waarbij de dichter (Pasolini) en de student Valerio elkaar allerlei verwijten naar het hoofd slingeren. Voor een deel ben ik het daar eens met Valerio wanneer hij stelt dat Pasolini de laatste tien jaar van zijn leven teveel een intellectueel was en dat zijn artistieke inspiratie min of meer verdwenen was, alhoewel ik vind dat zijn laatste film Salo nog erg belangrijk is. Pasolini schreef in die periode talloze artikelen over sociaal-politieke problemen die op de voorpagina van de belangrijkste Italiaanse krant verschenen. Hij fulmineerde daarin tegen het kapitalisme, tegen de bourgeoisie en tegen de politici, die volgens hem allen met de maffia heulden. Het waren ongewone artikelen en iedereen in Italië sprak erover. Hij genoot toen vooral bekendheid als journalist en niet meer als kunstenaar."
Grimaldi’s fascinatie voor Pasolini heeft vooral te maken met diens uitzonderlijke persoonlijkheid. "Sommige kunstenaars, zoals Pasolini, behoren tot een categorie die ik met ‘integrale kunstenaar’ aanduid. In alles wat ze doen, of ze nu een boodschappenlijstje samenstellen of een sigaret opsteken, zijn ze anders dan anderen. Er is ook een categorie, waartoe bijvoorbeeld Fellini of Antonioni behoren, die wel bijzondere dingen maken, maar daarnaast een vrij normaal leven leiden. Ik ben van mening dat Pasolini misschien niet de belangrijkste Italiaanse filmmaker of schrijver is geweest, want geen van zijn films of boeken is van het allerhoogste artistieke niveau, maar als fenomeen is hij de belangrijkste figuur geweest in de Italiaanse cultuur van zijn tijd. Ondanks zijn gebreken was hij origineler en unieker dan iedere andere kunstenaar."

Onafwendbaar doodsverlangen
Het concept voor de film is ontstaan uit een samenvoeging van verschillende ideeën. De dialoog uit de tweede episode van Nerolio schreef Grimaldi al tien jaar eerder en was eigenlijk bestemd voor een toneelstuk dat hij wilde schrijven. De ontmoetingen van de hoofdpersoon met een aantal jonge mannen kreeg Grimaldi na het lezen van Pasolini’s laatste en onvoltooide roman ‘Petrolio’ (Nederlandse titel: ‘Olie’), waarvan de titel een samenvoeging is. Maar het centrale thema van de film is volgens Grimaldi toch vooral de manier waarop bij Pasolini een overdadige levenslust zich verbindt met een onafwendbaar doodsverlangen.
Grimaldi: "De film beschrijft een existentiële periode uit het leven van Pasolini. Wat ik heb proberen aan te geven is dat Pasolini bewust elke nacht een spel met de dood speelde. Zijn fascinatie voor de dood blijkt ook uit het feit dat zijn eerste drie films, te weten Accattone, Mamma Roma en La ricotta, alledrie met de dood van de hoofdpersoon eindigen, net als de roman ‘De jongens van het leven’. Elke keer dat hij ’s nachts erop uit trok, ging hij op zoek naar seks en iets dat de seks overstijgt en wat je zou kunnen omschrijven als het echte leven. Maar hij wist dat de dood op de loer kon liggen. Ik weet zeker dat hij hartstochtelijk veel van het leven hield, maar iemand die zoveel levenslust heeft, zal steeds steeds meer risico’s gaan nemen. Net zoals de Formule 1 coureurs. Ze weten dat elke race de laatste kan zijn, maar toch gaan ze door met racen."
In de film zegt de hoofdpersoon letterlijk: "Zal iemand geloven dat ik niet alleen op zoek was naar seks, maar ook naar warmte, liefde en een glimlach. Want ieder mens hunkert naar liefde en de kunstenaars nog het meest van allemaal." Toch gelooft Grimaldi zelf niet dat Pasolini op zoek was naar iets anders dan seks. "Hij was misschien wel op zoek naar liefde, maar wel naar een speciaal soort liefde dan. Een belangrijk aspect van zijn leven is namelijk dat hij nooit een langere relatie gehad heeft of met iemand heeft samengewoond. Hij heeft zijn hele leven bij zijn moeder gewoond. Hij schreef er wel over in zijn gedichten, dat hij zo eenzaam was en op zoek naar liefde, maar ik geloof dat hij niet in staat was om een serieuze relatie te hebben. Uit zijn verlangen naar liefde en zijn dagelijkse, nachtelijke zoektocht naar een nieuwe minnaar spreekt een vreemde contradictie."

Imaginaire gesprekken
Zelf maakt Grimaldi er niet zo’n punt van dat de directeur van het filmfestival in Venetië, zelf een oude vriend van Pasolini, de film weigerde, dat de meeste Italiaanse critici hem afkraakten en dat Pasolini’s vrienden hem verguisden. Hij had er vantevoren al min of meer rekening meegehouden. "Ik heb de film bewust in volledige afzondering gedraaid en in een interview heb ik gezegd dat de vrienden van Pasolini er beter niet heen konden gaan. Ik begrijp heel goed dat ze moeite hebben met het beeld dat ik van Pasolini schets. Het is hetzelfde gevoel dat ik zou hebben wanneer iemand een film over het leven van mijn eigen vader zou maken."
Alhoewel het erop lijkt dat Grimaldi met Nerolio voorlopig in het reine is gekomen met de persoon die hem het meest gevormd en beïnvloed heeft, blijft zijn band met Pasolini onverminderd hecht. "Tot voor een paar jaar geleden had ik de gewoonte om, wanneer ik depressief was, mezelf terug te trekken in imaginaire gesprekken met een verguisde Italiaanse schrijver uit de 19de eeuw. Maar sinds twee jaar praat ik op zulke momenten met Pasolini. Hij werd vreselijk hard aangevallen door de pers en het grootste deel van de Italianen haatte hem. Dus wanneer ik de kritieken op mijn eigen films lees, en die zijn in Italië meestal ook niet zo positief, dan denk ik maar aan de problemen die hij allemaal gehad moet hebben."

François Stienen