Memory

In lyrische tableaus recreëert Vladlena Sandu in haar zelfverzekerde eerste lange film Memory haar jeugd in Grozny tijdens de Tsjetsjeense Oorlog.

Als je het op een rij zet, is het bijna alsof Poetin het tot zijn persoonlijke missie heeft gemaakt om de jeugd van Vladlena Sandu uit te wissen. Sandu’s eerste lange film Memory is een verzet tegen die vernietiging. Of, zoals ze het zelf zegt in de voice-over van de film: “Deze film is een daad van erkenning van mijn verleden, en een poging om een meerdere generaties overkoepelende cyclus van geweld te begrijpen.”

Sandu wordt in 1982 geboren op de Krim, destijds onderdeel van de Oekraïense Socialistische Sovjet-republiek. Als haar ouders gaan scheiden, wordt ze op haar zesde naar Grozny gestuurd, in de deelrepubliek Tsjetsjenië, om bij haar grootouders te gaan wonen. Daar maakt ze in de jaren negentig de Tsjetsjeense Oorlog mee.

In 1998 ontvlucht ze het geweld om als ‘interne ontheemde’ in Moskou opleidingen in film (aan de gerenommeerde filmschool VGIK) en theater te volgen. Totdat de Russen in 2022 haar geboorteland binnenvallen en ze opnieuw huis en haard achterlaat. Inmiddels woont Sandu in Amsterdam.

In Memory neemt ze van die hele vormende voorgeschiedenis de jaren in Grozny onder de loep. De film was in 2025 de openingsfilm van het zijprogramma Giornati degli autori op het filmfestival van Venetië, en won in die sectie ook de publieksprijs (gedeeld met A Sad and Beautiful World van Cyril Aris, eveneens recent in Nederland uitgebracht).

Jongere
“Ik herinner me hoe de Sovjet-Unie ineenstortte in 1991”, zijn de openingswoorden van Sandu’s voice-over, die gedurende de hele film de beeldenstroom zal begeleiden. In die woorden laveert Sandu op fascinerende manieren tussen terugblik en directe beleving. Ze praat met de kennis van nu, maar verwoordt dingen tegelijk vanuit de beleving van haar jongere zelf: “We moeten ons best doen om meer op Lenin te lijken, zegt de juf. Maar ik wil niet op Lenin lijken. Hij is kaal.” Later spreekt ze, in dezelfde kalme en schijnbaar onberoerde stem, over de verschrikkingen die zij in oorlogstijd ziet. Het maakt impliciet duidelijk hoe al deze indrukken uit haar jeugd nog altijd doorwerken in het heden.

Maar meer dan die woordenstroom zijn het de beelden van Memory die overrompelen. De film is opgebouwd uit lyrische, soms surreële tableaux, doordrongen van de realiteit van Sandu’s jeugd en tegelijk bijna theatraal in hun gestileerde enscenering. Niet voor niets zijn de eerste drie mensen die Sandu bedankt onder het kopje ‘special thanks’ in de slotcredits de filmmakers Andrej Tarkovski, Sergej Paradzjanov en Pier Paolo Pasolini.

Sandu’s beelden worden enkel bevolkt door kinderen – Amina Taisumova speelt Sandu als zesjarige, Selima Agamirzaeva op iets oudere leeftijd. En er komt af en toe iemand in een gorillapak voorbij, een figuur die de jonge Vladlena begeleidt nadat ze in een bioscoop genaamd Regenboog de film King Kong ziet.

Volwassene
Maar volwassenen – met name Sandu’s ouders en grootouders, en de alomtegenwoordige Lenin – komen enkel in beeld via foto’s, veelal in zwart-wit, die in de filmruimte worden geïncorporeerd. Alsof de herinneringen aan deze mensen zijn overschreven door de schaarse foto’s die van hen bewaard zijn gebleven.

Het knappe aan Memory is hoe Sandu vertelt vanuit haar kinderlijke perspectief en tegelijkertijd laat doorschemeren wat zij als volwassene weet. Hoe de hardhandige opvoeding met de riem in de hand die zij van haar grootvader Mikhail Alexandrovich kreeg, te herleiden is tot zijn eigen vorming in Stalinistische tijden. Hoe ook haar ouders de sporen van de Sovjettijd dragen, en doorgeven.

In de al eerder aangehaalde openingszinnen van haar voice-over draagt Sandu Memory op “aan alle kinderen die getuige waren van dictaturen en oorlog”. Een montage aan het slot van de film, van foto’s van kinderen vanuit de hele wereld met wapens in hun handen, sommige speelgoed maar veel meer ervan echt, maakt hartverscheurend duidelijk dat het einde van deze cyclus nog lang niet in zicht is.