Johan van der Keuken — het complete oeuvre

Het complete werk van Nederlands meest gevierde documentairemaker, Johan van der Keuken, verschijnt op dvd in vijf schitterende boxen. De eerste twee delen zijn nu uitgebracht.

Droogjes vertelt de voice-over in de documentaire Bewogen koper hoe westerse blaasinstrumenten in de negentiende eeuw door de heersers van Nepal uit Groot-Brittannië werden geïmporteerd – en pardoes knal je van een geschiedenisles op onweerstaanbare, springlevende tjingboem. Zigzaggend tussen blazers en triangeltikkers lijkt het wel alsof de cameraman zich met beide handen aan de dirigeerstok klemt. Het beeld wordt zelf montere marsmuziek.

Wat mij betreft is dit fragment uit Bewogen koper (1993) één van de mooiste scènes uit het oeuvre van fotograaf en cineast Johan van der Keuken (1938-2001) – door Total Film dit jaar integraal én eerbiedig uitgebracht op dvd. Direct na het schrijven van zo’n zin wil ik woorden gaan vervangen: verzin iets anders voor ‘documentaire’ of voor ‘scène’. Het domein der documentaire is immers de werkelijkheid zoals je haar buiten de bioscoop aantreft, en die werkelijkheid kent geen scènes, slechts gebeurtenissen. Heb het dan maar weer eens over ‘creatieve documentaire’. Over documentaires die de werkelijkheid zowel ruw registreren als haar ensceneren en ontstijgen. Zo’n omschrijving snijdt hout bij Van der Keukens werkwijze. Op de dvd’s geeft hij het zelf toe.

Niemandsland
In de documentaire, oeps, in het essay To Sang fotostudio (1997) kijkt Van der Keuken over de schouder van fotograaf To Sang, in diens kleine Amsterdamse atelier. Van der Keuken werd op zijn beurt weer gevolgd door documentairemaker Ramón Gieling: vol Droste-effect zie je in diens Leven met je ogen (1997) hoe Van der Keuken het gebeuren in de fotostudio danig naar zijn hand zet. Is de belichting of de timing niet goed, dan moet alles opnieuw. "Actie!," roept Van der Keuken keer op keer. "Worden jullie nog niet gek?," vraagt hij aan zijn cast en crew. "Ik wil het graag mooi hebben."

Zelf noemde hij zijn producties ‘poor man’s speelfilms’, waarin de zaken "op een bepaald moment toch enigszins uit de hand lopen. Op dat moment moeten de mensen toch wat doen met de situatie, en dan kan ik het helemaal niet meer controleren, alleen maar volgen. En dan beland je dus in een raar gebied tussen werkelijkheid en fictie."

Al vanaf het begin van zijn carrière voerde Van der Keuken zichzelf en zijn onderwerpen naar dat niemandsland, zo blijkt wanneer Gieling de heldin uit Van der Keukens stadskindportret Beppie (1965) aan het woord laat: als volwassene vertelt ze dat ze voor één scène moest douchen met koud water, zodat de lens niet besloeg. Als beloning kreeg ze van Van der Keuken een zak friet op de Albert Cuyp-markt.

Duizendste seconde
Dit moet de enige geschikte methode zijn geweest voor iemand die leefde met zijn ogen en altijd méér zag dan hij kon laten zien – of hij nu door stervensdruk Calcutta liep (Het oog boven de put, 1988), achterop de scooter kroop bij pakjeskoerier Khalid (het monumentale Amsterdam Global Village, 1996) of de alsmaar wisselende waarde van het menselijk gezicht probeerde te peilen (Face Value, 1991). Iemand die zijn eigen lyrische stijl en de harde werkelijkheid soms graag frontaal liet botsen, en die naar eigen zeggen zocht naar "die duizendste seconde van waarheid" waarop "alles tegelijk gebeurt en in harmonie is".

Terwijl hij dit vertelt, in het gesprek dat Thierry Nouel vlak voor zijn dood met hem voerde en dat ook in de dvd-collectie is opgenomen, grijpt, klauwt en kneedt Van der Keuken met zijn handen in de lucht. Het zijn de bewegingen die de met hem vergroeide camera telkens weer maakte, van Sarajevo tot India: soms komt al grijpend een compleet land binnen handbereik, en nog vaker het hart van een geniaal cineast.

Johan van der Keuken – het complete oeuvre, box 1 en 2 zijn vanaf 14 maart 2006 te koop op dvd (Total Film Home Entertainment).