EXAM

Zet een paar mensen in een afgesloten ruimte en de boel explodeert, bewijst de Engelse thriller exam weer eens.

Het uitgangspunt van exam komt bekend voor: in de Spaans/Argentijnse psychologische thriller la método (2005) zit net als in exam een groepje sollicitanten bij elkaar in één examenlokaal om de strijd aan te gaan om een gewilde baan bij een multinational. Een onbekend persoon blijkt achter de schermen aan de touwtjes te trekken. Ze zijn niet alleen een speelbal van het bedrijf, maar nog het meeste van elkaar. exam heeft ook veel weg van das experiment doordat de grootste tegenstander niet de bedenker van het ‘experiment’ is, maar de sollicitanten onderling. Ook lijkt exam enigszins op cube, maar de claustrofobische sfeer en de existentialistische vragen liggen in cube meer op de voorgrond dan in exam. Deze Engelse thriller probeert diepere lagen aan te boren maar zakt voor dat examen. exam moet het echter wel afleggen tegen het pientere el método, die de streberige binnenwereld tegenover de buitenwereld plaatste door op straat tegelijkertijd een antiglobaliseringsdemonstratie te laten plaatsvinden.
Lange tijd draait exam om één ding: wat is de vraag die de sollicitanten moeten beantwoorden? Van tevoren hebben ze door een medewerker van het bedrijf een aantal verboden opgelegd gekregen en werd ze gemaand om slechts één antwoord te geven op de vraag die voor ze ligt. Maar voor hen ligt enkel een blanco papier. Via allerlei vergezochte trucjes proberen ze de vraag aan het papier te ontlokken, van ultraviolet licht tot urine, maar het ziet ernaar uit dat ze op een andere manier achter de vraag moeten komen. "In het blanco papier zie je jezelf", mompelt de enige sollicitant van de groep die zich buiten de discussies houdt, een vreemde snuiter die lijnrecht tegenover de macho van het stel staat.

Laboratorium
Zo speelt iedereen de rol die er van hem wordt verwacht: de intelligente psychologe, de rauwdouwer, de stille, de manipulator, de egoïst, de teamworker. Dat de boel escaleert, zal geen verrassing zijn. Voor een experiment in groepsdynamiek zijn de rollen wel heel erg netjes verdeeld: het lijkt vooral op een laboratoriumexperiment onder precies de juiste omstandigheden. De hele film voelt uitgeschreven. Dat is de helft van de film geen probleem omdat de nieuwsgierigheid over wat komen gaat de kurk is waar de film op drijft, maar uiteindelijk blijkt die kurk niet sterk genoeg. De vaart wordt er wel goed ingehouden, doordat de film bijna real time is, en er een aftellende klok wordt ingezet, een beproefde manier om de spanning erin te houden.
Films over mensen in afgesloten ruimtes zijn in beginsel altijd interessant, of ze zich nu in een lift (ascenseur pour l’echafaud) of een lege kamer (symbol) afspelen. Daar komt de ware aard van de mens naar boven, zo luidt de veronderstelling. Zonder decorum zou je de mens pas goed zien. Dat bioloog Frans de Waal heeft gewezen op de tegenovergestelde theorie dat moraliteit geen laagje vernis is maar bij ons diepste wezen hoort, en dat altruïsme ook onder dieren voorkomt, wordt voor het gemak maar even vergeten. Want zonder blinde bloeddorst geen thriller.

Mariska Graveland