Cigán/The Garden

De Slowaakse filmmaker Martin Sulik schetst in Cigán het treurige lot van een Slowaakse zigeunerjongen die aan zijn benauwende milieu wil ontsnappen.

Martin Sulik weet hoe je de kijker op het verkeerde been zet. De openingsscène van Cigán doet het soort exotische dorpsklucht vermoeden, waarin de Oost-Europese cinema decennialang uitblonk. De veertienjarige Adam rent door een bos naar een beekje, waar een groepje meisjes tapijten aan het boenen is. "Julka, ben je al zwanger?", roept hij lachend tegen een van hen. Het vrolijke beeld, dat een pittoreske plattelandsfilm doet vermoeden, maakt snel plaats voor een grimmige vertelling over de uitzichtloze botsing tussen de zigeunerwereld en de geordende samenleving. De ellende begint met de dood van Adams vader, die volgens de politie door een auto is aangereden. Ongeluk of opzet? De zigeuners hebben geen politieonderzoek nodig: voor hen staat vast dat de man door niet-zigeuners, door hen de blanken genoemd, uit racistische motieven is vermoord.
Voor Adam heeft de dood van zijn vader grote gevolgen, omdat deze wilde dat zigeuners zouden assimileren in de Slowaakse gemeenschap. Zijn oom wil juist dat ze zich in een getto terugtrekken en probeert Adam op zijn criminele pad mee te sleuren. De knul staat op een onmogelijk kruispunt: als hij naar school wil gaan, roept hij de woede van zijn oom over zich af, maar als hij in het getto blijft, wacht hem een armoedig leven in een gesloten, bekrompen gemeenschap, en zet hij de vicieuze cirkel van geen opleiding, werkloosheid, armoede en geweld voort. Alsof dit dilemma nog niet groot genoeg is, krijgt Adam te horen dat zijn vriendin Julka wordt uitgehuwelijkt aan een rijke Tsjech. En dan wil Adam ook nog de doodsoorzaak van zijn vader achterhalen. Inderdaad: genoeg ellende om een veertienjarige de vernieling in te jagen. Het droevige, treurig stemmende Cigán is soms wat kort door de bocht, maar schetst een geloofwaardig, bikkelhard beeld van de patstelling tussen zigeuners en de geordende Slowaakse samenleving.
Sulik kijkt met Cigán, dat hij in een bestaand zigeunergetto filmde en waarin de meeste rollen door zigeuners worden gespeeld, achter de culturele zigeunermythe en toont wat er werkelijk aan de hand is: fnuikende en destructieve sociale achterstand.
Het grimmige realisme van Cigán is ver verwijderd van het magisch realisme van Martin Suliks doorbraakfilm The Garden uit 1995. Fijn dat dit speels-filosofische sprookje over een dertiger in crisis, die in de oude tuin van zijn overleden opa ontdekt wat belangrijk is in het leven, opnieuw is te zien. De film is even diepzinnig als geestig, met als boodschap dat de werkelijkheid één groot wonder is. Vergeet de crisis, ga op een mooie zomerdag in een tuin of park liggen, sluit de ogen en kijk wat er gebeurt.

Jos van der Burg