Below the Clouds

Een gat in de aardkorst, dat nu en dan fluimen ophoest uit zijn diepste diepten. In deze contemplatieve reis langs de voet van de Vesuvius ontkom je er niet aan de vulkaan metaforisch te duiden.

Door zijn ligging in een dichtbevolkt gebied geldt de Vesuvius als een van de gevaarlijkste vulkanen ter wereld. Maar als je in Napels woont, wat moet je dan met zo’n feit? In Below the Clouds hoor je het dus niet voorbijkomen.

Wat het betekent om onder de rook van een actieve vulkaan te leven, onderzoekt Gianfranco Rosi liever in een omtrekkende beweging. De Circumvesuviana, een metro die bovengronds rond de voet van de vulkaan loopt, bepaalt de route van zijn reis. Onder meer langs een archeologische opgraving, een museaal depot, een vervallen bioscoop, het laadruim van een vrachtschip en een ondergronds tunnelstelsel waarlangs eeuwenoude rijkdommen uit graftombes hun clandestiene weg naar buiten vonden.

We ontmoeten de gepensioneerde Titti, die in de ruimte achter zijn snuisterijenwinkel schoolkinderen hun huiswerk laat maken. En we belanden in de meldkamer van de hulpdiensten, waar met doortastendheid, empathie, geduld en (waar nodig) humor de binnenkomende telefoontjes worden afgehandeld. Bij brand, burenruzie, straatterreur of partnergeweld rukken de eenheden uit, maar soms is de stem van de telefonist genoeg, zoals voor de mensen die zich bezorgd afvragen of het trillen van de bodem betekent dat de vulkaan weer op uitbarsten staat. De schokken die rondom de Vesuvius worden gevoeld, nemen de laatste jaren in hevigheid toe. Maar dat is niet de enige bron van onrust: “Oorlog, een aardbeving, waar willen ze dat we aan sterven?”, roept een bewoner vertwijfeld uit.

In het bioscoopzaaltje speelt een fragment uit Roberto Rossellini’s Viaggio in Italia (1954). Daarin zijn een vrouw en een man getuige van iets magisch, wanneer ze een bezoek brengen aan de opgravingen in Pompeï waar archeologen een holte hebben geïdentificeerd in de vulkanische massa die in de eerste eeuw van de jaartelling de stad bedekte. Ze boren er een paar gaten in om de holte te vullen met gips. Na het verpulveren van het vulkanische materiaal manifesteert zich eerst een been, dan een arm. Hier laat Rosi het fragment voor wat het is en snijdt naar een museumvitrine met daarin vergelijkbare afgietsels, die de slachtoffers van de asregen tonen in hun allerlaatste momenten. In Rossellini’s film betreft de vondst die voor de ogen van het paar wordt onthuld twee mensen die elkaar in een omhelzing vasthouden. Een pose die ook in de tentoonstelling te zien is, zo valt te beluisteren in het commentaar van een paar museumbezoekers; de verbeelding ervan laat Rosi over aan ons voorstellingsvermogen.

“In deze ruimte is de tijd door elkaar gehusseld”, commentarieert de conservator als ze in het museumdepot de ‘mysteriekamer’ betreedt, een ruimte waar ornamenten uit allerhande tijdperken op een hoop zijn gegooid, losgehakt van de gebouwen die ze opsierden. De gebouwen sneuvelden tijdens de sventramento, een grote herstructurering van Napels rond de voorlaatste eeuwwisseling.

Rosi is geen filmmaker die het leven op zijn staart trapt; meer een die de sporen ervan blootlegt en zorgvuldig rangschikt – als een archeoloog, inderdaad. Hier, in de tweede helft van de film, wordt duidelijk waar hij het eigenlijk over wil hebben. Via een graanschip in de haven van Napels verbindt hij het alledaagse leven (een van Titti’s scholieren leert over de bereiding van granen) met oorlog (de lading komt uit Oekraïne) en migratie (de bemanning komt uit Syrië).

Natuurgeweld, oorlog, of gewoon menselijke dadendrang: van tijd tot tijd spelen ze op. Ontwrichtend, levens overhoop gooiend, de tijd herschikkend. Wat Below the Clouds met zijn glasheldere, serene zwart-witshots ons op kalme toon vertelt, is dit: we leven overal, altijd, op de rand van een vulkaan.

Wat doe je als je wereld elk moment kan vergaan? Je omarmt elkaar.