Michel Gondry over L’écume des jours

'Ik koester het ambachtelijke en de fantasie'

  • Datum 06-05-2013
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Michel Gondry ziet dingen als dieren, vertelt hij in een Brussels hotel. Net als Boris Vian, schrijver van het knotsgekke surrealistische liefdesverhaal L’écume des jours dat Gondry verfilmde.

Door Ivo De Kock

Elk beeld telt voor de Franse regisseur-doe-het-zelver Michel Gondry (The Science of Sleep, Be Kind Rewind). Zeker in zijn inventieve Boris Vian-adaptatie L’écume des jours, een boek dat Gondry in zijn jeugd las en waarvan sommige scènes hem altijd zijn bijgebleven. Het knotsgekke en tragische amour fou-verhaal gaat over de liefde tussen Colin en Chloé, bij wie uitbundigheid plaats maakt voor tristesse wanneer een waterlelie begint te groeien in Chloé’s long.

Uw beelden hebben vaak een dubbel karakter. Ik denk aan de scène waarin filosoof Jean-Sol Partre als een popster met een kraan over het publiek glijdt. "Tussen fascinatie en fascisme zit een verband. En het is haast hetzelfde woord. Die scène toont een mengeling van charisma en het beheersen van het publiek, waardoor dat publiek zijn beoordelingsvermogen verliest. In die scène zie je het fanatisme groeien omdat het publiek de indruk heeft een onvergetelijk moment te beleven. Daardoor verliest het zijn kritische vermogen. Dat kan tot gevaarlijke dingen leiden."

U opent de film met typistes die aan een lopende band met typemachines een tekst schrijven. In deze digitale tijden een krachtig beeld van mechanische, analoge transmissie. "Het is een kleine hommage aan schrijver Boris Vian en een manier om het absurde te introduceren. Elke arbeider moet een zin schrijven en terwijl de machine wordt doorgegeven typt ieder van hen steeds dezelfde zin. Maar door arbeidsvreugde te laten zien vermijd ik een Orwelliaanse sfeer. Deze arbeiders zijn geen slaven."

Al bij Eternal Sunshine of the Spotless Mind koos u voor een ambachtelijke uitstraling om te beletten dat special effects het liefdesverhaal domineren. "Daarom koester ik ook bij L’écume des jours het ambachtelijke en de fantasie. Achteraf aangebrachte effecten verminken beelden, ze verraden de acteurs. Een effect dat de indruk wekt dat iemand echt is, zoals de blauwe vrouw van Avatar, is beperkt houdbaar. Na vijf jaar zeg je tegen jezelf: hoe hebben we erin kunnen geloven? De eerste keer lijken digitale effecten levendig maar wanneer je ze te vaak ziet, raken ze gedateerd en worden ze ongeloofwaardig."

Chloé zegt ergens: ‘Het is niet erg om te mislukken, we beginnen gewoon opnieuw. We hebben heel ons leven om te slagen.’ Weerspiegelt dat uw eigen visie: u blijft proberen en knutselen? "Ik accepteer falen, het onafgewerkte. Ik respecteer Stanley Kubrick, maar zijn drang tot perfectie is me te kil en doordacht. Deze repliek is niet van Vian, het is mijn zin, mijn idee over perfectionisme. En het is Chloé’s manier om Colin gerust te stellen, want hij wil koste wat kost nu slagen. Omdat hij gelooft dat wanneer hij iets zegt dat niet kan, hun relatie ophoudt te bestaan en hij er heel zijn leven spijt van zal hebben. Maar Chloé zegt: ‘Je bevalt me, het is niet omdat je iets doms zegt dat ik ga denken dat je een idioot bent.’ Zeggen dat je het hele leven hebt om te slagen, is natuurlijk ironisch omdat ze door ziekte gedoemd is."

U hecht veel belang aan de inbreng van acteurs. "Ik wil dat ze hun universum inbrengen en de confrontatie met elkaar aangaan. Ik creëer de film niet in mijn eentje, het is een botsing van persoonlijkheden. Zo vind ik de toon en stijl. De draaiperiode is moeilijk voor de acteurs, maar door de maalstroom die ik creëer vergeten ze wat ze aan het doen zijn. Wanneer ik ze te veel rust geef, bekijken ze zichzelf en stellen ze zich nutteloze vragen. Ik probeer ze permanent te verrassen zodat ze alert moeten blijven. Ik laat ze verdwalen, maar juist daardoor vinden ze zichzelf terug. Het spel moet vloeibaar en niet waarneembaar zijn.
"Ik ontdek graag dingen terwijl de camera draait. Wanneer je een repetitie hebt die te goed was, probeer je die te herhalen tijdens de opnamen. Je probeert iets te herscheppen dat niet meer zal plaatsvinden. Wanneer iets de eerste keer voor de camera gebeurt in plaats van tijdens de repetitie, vat je het op het moment van zijn creatie. Dat is magischer. Want het moment waarop alles samenkomt bestaat maar een keer. Projecties, animaties, mechanische elementen, het spel van acteurs; alles gebeurt maar een keer. Voor wat niet werkt vinden we achteraf oplossingen. Mijn werk als regisseur is dingen in twijfel trekken. Vaak komt het erop aan een element te wijzigen zodat de acteurs verrast worden en hun spel kunnen vernieuwen. Daarom stuur ik ze constant in andere richtingen."

Ligt dat niet moeilijker in de VS, waar u ook films maakt? "Ze houden minder van improvisatie, je moet meer vooruitkijken. Maar Amerikanen hebben een kinderlijke geest die de mijne benadert. Hun naïviteit past bij me."

 

Audrey Tautou:
‘L’écume des jours was mijn lievelingsboek’

"Boris Vians roman stimuleert de verbeelding en dat spreekt je aan wanneer je jong bent. Zijn universum is aanvankelijk ludiek, vrolijk en poëtisch terwijl de vaag omschreven personages identificatie toelaten. En er is het romantische liefdesverhaal met de stapsgewijze afbouw naar de dood. Wat me als adolescent ontging was het beeld dat L’écume des jours schetst van de arbeidswereld en de consumptiemaatschappij. Ik was meer bezig met het liefdesverhaal, de zuiverheid; zaken die iets kinderlijks hebben. Maar de fantasierijke wereld desintegreert in een sombere weerspiegeling van de realiteit."
"Totale maar georganiseerde chaos. Dat is Gondry’s werkmethode. Je gaat van verrassing naar verrassing. Je laat je meevoeren. Zonder repetities word je in het bad gegooid en ben je gedwongen te improviseren. Het levert een waardevolle vrijheid, spontaniteit en lichtheid op. Voor mij was het nieuw want ik ben iemand die haar spel erg beheerst. Bij Gondry was dat onmogelijk. Het destabiliseerde me even maar daarna zag ik het als een nieuw avontuur, als een geschenk."
"Ik heb de indruk dat dit de laatste keer is dat ik een personage speel dat zo’n frisheid en onschuld bezit. Dat stemt immers niet meer overeen met mijn leeftijd. Voor ze ziek werd was alles mooi in Chloé’s pure, naïeve, onbekommerde, poëtische, positieve en vrolijke levensvisie. Ze is immers nog niet getekend door het leven. Ouder worden maakt je niet somber of pessimistisch, maar creëert wel een afstand die je niet hebt als 18-jarige. Ofwel zit die naïviteit volledig in je en hoef je die niet te spelen ofwel heb je een meer volwassen kijk op het leven en moet je die vormgeven. En volgens mij zie je het wanneer iemand zorgeloosheid alleen maar speelt. Dat wil ik niet. Gelukkig kan je als acteur meegroeien met je rollen."