Ken Loach over ROUTE IRISH

Ken Loach is nog lang niet klaar met het maken van radicale films. ‘Via deze film de Irak-oorlog naar Groot-Brittannië brengen voelde als het beklimmen van de Everest.’

Moet Ken Loach (1936) dan altijd weer geïntroduceerd worden als de man van de gootsteendrama’s ladybird ladybird en my name is joe? Als de regisseur met het politieke geweten die de Britse overheersing van Noord-Ierland aanviel in hidden agenda en the wind that shakes the barley en ander onrecht in bread and roses en carla’s song?
Prima, bij deze dan. Loach’ nieuwe film route irish is opnieuw een protest, deze keer tegen de verschrikkingen van de Irak-oorlog. Loach en vaste scenarist Paul Laverty besloten de strijd naar Groot-Brittannië te brengen omdat mensen er anders niet door geraakt worden, vertelde de filmmaker in een rondetafelgesprek tijdens Cannes 2010.
In route irish probeert een medewerker van een in Irak gestationeerd Brits beveiligingsbedrijf te achterhalen waardoor een collega is omgekomen bij een schietpartij op Route Irish, een twaalf kilometer lange weg in Bagdad die de International Zone verbindt met Baghdad International Airport. Alleen twijfelt hij aan de verklaring die wordt gegeven.

Hoe lukt het u toch om zo hard te werken? Door elke dag vroeg op te staan? Doet u iets aan fitness? God nee zeg.

Maar u bent nu 74. Anderen nemen na hun vijftigste al gas terug. Ik ben 73, niet 74. Dat verschil telt op die leeftijd hè. Maar nee, ik heb geen idee hoe ik het doe.

(Iemand aan tafel zegt dat ze de film goed vindt. Loach bedankt en zegt dat ze bij de minderheid hoort.) Althans, het is altijd moeilijk om te voorspellen wat de Franse critici van je film vinden. Als ze het ene jaar van je houden, vinden ze het volgende jaar een reden om je te veroordelen.

U bent vanochtend niet in een optimistische bui? Nee, dat is het niet. Ik heb ook een paar fantastische reacties gehad. Het punt is: als jouw land niet direct betrokken was bij de Irak-oorlog dan heeft zo’n film niet de dwingende noodzaak die het voor de Britten heeft. Het was een complexe film om te maken en op dit moment weet ik nog niet of het allemaal werkt. Of de boodschap overkomt. Want het was lastig om een personage te vinden dat alle tegenstellingen van de oorlog in zich droeg. Een personage dat teruggekomen uit die oorlog instort door de verschrikkingen die hij heeft gezien. En dat tonen naast, nee dóór de zoektocht naar waarheid, waarin de ene onthulling iets van het ongeoorloofde geweld, de corruptie of de hebzucht van de agressors blootlegt, en een andere onthulling de kijker weer meeneemt naar een ander deel van de oorlog. Dat was tenminste onze bedoeling, om de kijker dat meanderende pad door de oorlog laten volgen. Bij elke bocht langs dat pad zie je iets walgelijks of verschrikkelijks. Door de ogen van dat ene personage krijg je een indruk van wat er is gebeurd. Met alle verschrikkingen die erbij horen. Het voelde als het beklimmen van een grote berg om deze film te maken.

Waarom koos u voor de private ondernemingen en huurlingen als onderwerp en niet de legers van de binnenvallende landen? Omdat de privatisering van oorlog een compleet nieuwe ontwikkeling is. Heel sinister allemaal. Mensen zien het als een logische stap omdat we in economieën leven waarin van alles geprivatiseerd wordt. In Groot-Brittannië privatiseren we de gezondheidszorg, scholen, spoorwegen, grote industrieën, gevangenissen, de brandweer. Alles wordt verkocht. En nu privatiseren we oorlog. Iets waar we als burgers nooit voor konden stemmen of over konden debatteren. It slipped under de radar. Militaire operaties worden nu uitgevoerd door bedrijven met huurlingen. Bedrijven die lange tijd hun gang konden gaan zonder enige verantwoordelijkheid of wettelijke controle. Een buitengewone ontwikkeling. Waarom niet privatiseren, vraagt men. Is toch goedkoper? En inderdaad, het is goedkoper. Want in het leger moet je pensioenen betalen, heb je als werkgever gezinnen om voor te zorgen. Een grote publieke verantwoordelijkheid. Als je een huurling inhuurt en die wordt doorgeschoten, huur je gewoon een nieuwe. Dus wat is het probleem, concluderen voorstanders.

(De journalist die vooral in geriatrie geïnteresseerd is, vraagt het nog een keer.) Hoe doet u het op uw 74^ste? Je probeert jezelf een kickstart te geven. Waar ik dus een kickstart van krijg, zijn die andere films die over de Irak-oorlog zijn gemaakt. Daar kun je toch niet onverschillig onder blijven? De meeste heb ik niet gezien omdat ik wilde vermijden dat ik onbewust ideeën zou overnemen. Maar ik zag er eentje, omdat daar wat vrienden aan hebben gewerkt, die leek te gaan over het lijden van de Amerikaanse soldaten. Terwijl in Irak een miljoen mensen zijn omgekomen. Dat vond ik eigenaardig. Vier miljoen ontheemden, overal vernietiging, Amerikaanse witte fosfor en napalm in Fallujah, en dan zeggen ‘oh maar de echte tragedie is dat Amerikaanse soldaten er zo’n last van hebben’. In welke realiteit leven die mensen? En dan die film opdragen aan het Amerikaanse leger… terwijl ze voor zoveel ellende hebben gezorgd. Die kortzichtigheid komt op mij nogal eigenaardig over.

U bedoelt the hurt locker? Nou ja, ik ga geen namen noemen. Dat laat ik aan u. Maar ik vind het buitengewoon eigenaardig en symptomatisch voor de Amerikaanse cultuur.

Die internettechnologie in route irish, beheerst u die ook? Nee, stomverbaasd sta ik daarvan. Zelf gebruik ik alleen pen en papier. Maar het was nodig omdat we de oorlog van Irak naar Groot-Brittannië wilden brengen. Sinds de Tweede Wereldoorlog vonden de Britse oorlogen in andere landen plaats, bij mensen met een andere huidskleur die een andere taal spraken. Dat raakten de Britten niet echt. Maar wat zou er gebeuren als de oorlog om de hoek plaatsvindt? Als de bommen in de buurt exploderen en de martelingen dichtbij gebeuren? Alleen, om dat voor elkaar te krijgen moest in de film via Skype met Bagdad gecommuniceerd worden. Want alleen zo konden we de gezichten aan de andere kant in beeld brengen.

U sprak net in de verleden tijd over het gebrek aan controle op huurlingen en andere privébedrijven. Omdat er iets aan het verbeteren is? Nou ja, de verordening Order 17 bestaat niet meer. Die stelde dat alle privéondernemingen werkzaam in Irak niet onder de Iraakse wetgeving vielen en immuniteit kregen. Wat ze ook deden. Toch bestaat er bij veel mensen nog steeds het gevoel dat bedrijven in Irak de vrijheid hebben om buiten de wet te opereren. Huurlingen van het Amerikaanse bedrijf Blackwater vermoordden in september 2007 zeventien burgers en niemand werd aangeklaagd. Men kon gewoon naar huis gaan. Het andere probleem is dat de bedrijven vaak bestaan uit voormalige militairen. Veel daarvan hebben last van posttraumatische stressproblemen. Dat maakt ze tot gevaarlijke individuen die in Irak de beschikking hebben over veel wapens en munitie. Over deze mensen hebben we geen enkele democratische controle.

Waarom gebruikte u veel nieuwsbeelden van de mensen in Irak? Dat waren de beelden die Fergus (hoofdpersonage) in z’n hoofd had. Dat is de schuld die hij met zich mee draagt. Aan het eind beschrijft hij een van die scènes waarin een kind uit het puin wordt getrokken en een van de benen ergens los ligt. Die beelden zijn de sleutel tot zijn stress en angsten. We hadden die beelden kunnen naspelen maar de echte beelden zijn zo sterk dat het ons beter leek die te gebruiken. Irakezen die we in Jordanië tegenkwamen vroegen ons die beelden te gebruiken omdat het er volgens hen echt zo aan toe ging. De beelden van Britse soldaten die Iraakse kinderen schoppen en daar lol in hebben, of van Amerikaanse soldaten die op Irakezen schieten alsof het een videospel is, zijn echt afschuwelijk.

Was het moeilijk om die beelden te pakken te krijgen? Ze staan op YouTube. We hebben er wel alles aan gedaan om de bronnen ervan te achterhalen.

Bent u niet bang dat het westerse publiek immuun is geworden voor de Irak-oorlog? Jawel, maar het is de verantwoordelijkheid van filmmakers om de beelden toch te laten zien. Tony Blair, een van de architecten van die oorlog is nu vredesambassadeur in het Midden Oosten! Als we hem niet in Den Haag voor een tribunaal kunnen slepen, dan moeten we ervoor zorgen dat zijn misdaden te zien blijven. Maar even los van de hele ethische kwestie. Die oorlog is natuurlijk een buitengewoon geschikt onderwerp voor drama. Een vent die al die ellende heeft meegemaakt en er zelfs door verteerd wordt, dat is toch een fantastisch personage voor een film?

Definieert oorlog dit tijdperk meer dan mensen zich realiseren? Oorlog is politiek voortgezet met andere middelen, dat weet u van Von Clausewitz. Oorlog is een symptoom van politiek. In dit geval werd de oorlog gevochten vanwege hebzucht. Voor Amerikaanse bedrijven die olie wilden. Maar ook om de economieën van de landen in die regio te kunnen inrichten volgens neoliberale principes. Die usurpatie is een cruciale voorwaarde voor Amerikaanse bedrijven. De Verenigde Staten hanteren die tactiek van overheersing op allerlei gebieden. Economisch, sociaal, en in de oorlog. Dus die oorlog was slechts een onderdeel van dat agressieve project. Ik zou dus niet zeggen dat oorlog onze tijd definieert. Het is de dominantie van dat agressieproject dat onze tijd definieert.

Gaat het regisseren u makkelijk af? Nee, daar worstel ik elke dag mee. En het moeilijkste is nog wel het beslissen welke films te maken. Welke films er toe zullen doen.

Hebben uw kinderen iets met film? Mijn zoon heeft een film in Australië gemaakt. Een goede film. Maar daar moet ie zelf maar over vertellen.

Kunnen kinderen in uw huishouden opgroeien en géén politieke dieren worden? Er hing bij ons thuis echt geen sfeer van opgeheven vuisten bij het ontbijt. We hadden het meer over voetbal.

Hoe is de sfeer in Groot-Brittannië op het moment? De oude heersende klasse is weer aan de macht. De oude rijke families. Ze zien er keurig gekleed uit maar vertrouw geen woord van wat ze zeggen.

Meer Europese landen worden nu door rechts gerund. Ja, sinds Thatcher. Die heeft iedereen mee naar rechts getrokken. Plotseling sloeg iedereen aan het privatiseren. Een nieuw links vinden, dat is de grootste politieke vraag van deze tijd. De verschillen tussen links en rechts zijn nu te klein. We moeten kiezen tussen chips en aardappelen. Dat is de keuze op het politieke menu. Niemand vertegenwoordigt meer de belangen van de arbeidersklasse. Of ze zijn helemaal gemarginaliseerd. En de markt zorgt echt niet voor goede huisvesting en sociale zekerheid.

Kan een onderdrukkend regime positief zijn voor film? Het kan je inspireren. Maar dat is bepaald geen pleidooi voor onderdrukking toch? Je wilt Franco toch niet weer aan de macht hebben om een paar antifascistische films te kunnen maken? De macht van kunst is beperkt. Het Berlijnse cabaret uit de jaren dertig had spectaculair weinig succes met het verwijderen van Adolf Hitler.

Hoe voelt het om hier in Cannes te zijn met Mike Leigh en Stephen Frears? Dat de Britse film hier wordt vertegenwoordigd door drie grootvaders is een ontnuchterende gedachte.

Hoe kijkt u terug op de dagen dat u meer revolutionaire films maakte? Volgens mij vertellen we minstens zulke radicale verhalen als toen. Paul [Laverty] en ik voelden allebei het risico om deze film te maken en de oorlog via dit personage naar Groot-Brittannië te brengen. In zekere zin is dat een veel grotere uitdaging dan met een camera op je schouder rondrennen om een stel daklozen te laten zien. Het is een grotere berg om te beklimmen en we zijn nog niet eens halverwege de top. Het voelt alsof we de Everest beklimmen in plaats van de lokale dorpsheuvel.

Ronald Rovers