Dansplaining #67

Echt maakt eng. Binnen het horrorgenre wordt al jaren dankbaar van de documentairevorm gebruikgemaakt om griezelverhalen een extra dosis realisme te geven. Lange tijd was dit een incidentele gimmick, zoals het zwijgende meesterwerkje Häxan (1922).

Maar na het fenomenale succes van The Blair Witch Project (1999) werd de zogenaamde found footage-film een vast onderdeel van het horror-aanbod — van Paranormal Activity (2007) en [REC] (2007) tot Creep (2014) en Skinamarink (2022).

Maar waar de mockumentary een vertrouwd onderdeel is geworden van het horrorgenre, zien we de laatste jaren steeds vaker het omgekeerde: documentaires die aanvoelen als beklemmende horrorfilms. NAZA trekt volle zalen door onderzoeksjournalistiek te combineren met een onomstotelijk monsterlijk portret van een genocide, en You Can See Everything wordt al vóór de IDFA-première de film van het jaar genoemd. Hoog tijd om even stil te staan bij documentaires die we ervaren als horrorfilms.

Deze twee schijnbaar onverenigbare genres hebben in ieder geval één ding gemeen: allebei pogen ze iets zichtbaar te maken wat we liever onder het tapijt vegen. Documentairemakers willen het publiek confronteren met een ongezien stukje werkelijkheid. Op eenzelfde manier vergroot een goede horrorfilm een reële maatschappelijke spanning die we liever niet willen zien.

De horror-docu verenigt deze aspecten in een filmervaring die uit de realiteit is gegrepen, maar het effect heeft van een klassieke horrorfilm. De engste documentaires zijn er niet eens op uit om een angstwekkend onderwerp in beeld te brengen, maar komen horror onverwacht tegen. Het mooiste voorbeeld is de Rolling Stones-documentaire Gimme Shelter (1970), die was opgezet om een Woodstock-achtig concert in Altamont vast te leggen. Maar voor het oog van de camera’s liep het evenement op gruwelijke wijze uit de hand. Of Titicut Follies (1967), waarin grootmeester Frederick Wiseman van dichtbij in beeld brengt hoe patiënten in een psychiatrische inrichting worden behandeld. Of Capturing the Friedmans (2003), over een schijnbaar doodnormaal gezin waarvan de vader en oudste zoon opeens worden beschuldigd van kindermisbruik.

Het zijn films die we ervaren als horror omdat ze het geruststellende beeld van de wereld om ons heen verstoren. Ze laten iets zien waar we liever niet bij stilstaan: monsters bestaan, en je weet nooit zeker waar je ze tegen zult komen.