Dansplaining #66

Als de Indiana Jones van de filmwetenschappen zoekt Dan Hassler-Forest naar verborgen
betekenissen en geheime kamers van de filmgeschiedenis.

Zombies gaan nooit dood. Levende doden zijn lichamen die zich hardnekkig blijven voortbewegen, hoeveel lichaamsdelen ze onderweg ook verliezen. De mythe komt direct voort uit het slavernijverleden. In het koloniale Haïti was de zombi de ultieme nachtmerrie, waarbij zelfs de dood geen ontsnapping bood aan het eindeloze werk op de plantage. Na je dood moest je zielloze lichaam gewoon blijven doorwerken.

In 1968 gaf horrorklassieker Night of the Living Dead nieuwe betekenis aan de zombie. In het hedendaagse Amerika werd de levende dode hét symbool voor een samenleving in verval. De moderne zombie was geen vervloekte arbeider, hij was de belichaming van een cynische cultuur waarin de sociale cohesie is weggevaagd. In deze onveilige wereld blijken de hoofdpersonen niet eens meer in staat om voor één nacht samen de gelederen te sluiten.

Daarna werd de zombie een plooibaar symbool voor allerlei vormen van maatschappijkritiek. Verpakt in onsmakelijke splatter-effecten gaven zombiefilms scherpe commentaren op de doorgeslagen consumptiemaatschappij, het militair-industriële complex, nihilistische jeugdcultuur, conformisme, mediaverslaving. Maar het bleef een underground-fenomeen: subversief, lowbudget, anti-autoritair, tegendraads.

In het nieuwe millennium drong de zombie eindelijk door tot de mainstream. 28 Days Later (2002) bood een grimmige reflectie op de wereld na 9/11, waarin het gevoel van veiligheid in steden als Londen en New York van de ene dag op de andere was weggevallen. In de jaren daarna domineerde de zombie opeens de populaire cultuur, van kijkcijferkanon The Walking Dead (2010-2022) tot “zom-koms” als Shaun of the Dead (2004), Zombieland (2009), en “zom-rom-kom” Warm Bodies (2013).

Door deze verzadiging kennen we de zombie te goed. Als de levende dode alles kan zijn, betekent hij niks meer. De zombie is een trope, een meme, een grap. Erger nog: de zombie heeft zich verplaatst van maatschappijkritiek naar franchise-fenomeen.

De enige zombies die we nu nog tegenkomen, zijn onderdeel van gevestigde merknamen. Zo zagen we afgelopen jaar twee nieuwe 28 Years Later-films en bracht Weapons-regisseur Zach Cregger vorige maand de Resident Evil-franchise opnieuw tot leven. Ze doen dat met passie en verve: deze reboots zijn geen flauwe aftreksels, maar strakke genrefilms die op ingenieuze manier voortbouwen op hun eigen geschiedenis.

Maar bovenal illustreren ze de belangrijkste betekenis die de zombie in ons medialandschap inneemt: “zombie IP” is een steeds gangbaardere term voor intellectueel eigendom dat stil is komen te liggen en dus opnieuw tot leven gewekt moet worden. Verhalen mogen namelijk niet meer eindigen. Ze mogen alleen tijdelijk van het toneel verdwijnen. Het brengt ons terug naar de oermythe van de koloniale zombie: ook na je dood moet je terug blijven keren om geld te verdienen. Nu niet meer voor de plantage-eigenaar, maar voor het mediaconglomeraat.