Filmslot I – 4 februari 2016

Sommige filmmakers weten de tijdgeest feilloos te pakken, of signaleren hem zelfs al voordat hij zich aandient. Dat geldt vooral voor de films die de afgelopen jaren zijn gemaakt over ontslagen mannen die dit verborgen houden voor hun gezin. Actueler kun je het niet verzinnen.

Toeval of niet, opvallend veel films van de laatste tijd laten het verborgen leven zien van mannen die ’s ochtends altijd in stropdas de deur uitgingen, maar eenmaal werkloos stiekem hun dagen elders moeten slijten en de schijn ophouden eerbaar werk te hebben. De hausse begon met visionair Laurent Cantet en zijn meesterlijke l’emploi du temps, gevolgd door het verwante l’adversaire, giorni e nuvole en het meest recente voorbeeld tokyo sonata, die nu nog in de filmtheaters draait. Tussendoor waren er nog films als le couperet en rien à faire, waarin de werkloosheid niet zozeer verborgen bleef maar wel een belangrijk onderdeel vormde van de film. Zelfverkozen werkloosheid was er ook in de Italiaanse film caos calmo, waarin Nanni Moretti na de dood van zijn vrouw dagelijks in een parkje gaat zitten en vrijwillig de ‘rat race’ van het werk achter zich laat.
Statusangst, het boek van filosoof Alain de Botton over de universele, vurige wens om gerespecteerd te worden via maatschappelijk succes, kan heel goed als leidraad bij deze films dienen. Wie keldert op de maatschappelijke ladder moet een huid als een harnas hebben om daar niet van wakker te liggen. Contractverlenging is in deze crisistijd voor velen het toverwoord, en als die maar uitblijft dan doemen er angstbeelden en onzekerheden op bij de aspirant afgeserveerde werknemer. Wanneer die nachtmerrie werkelijkheid wordt, dan is het best verleidelijk om dit verborgen te houden voor de buitenwereld, om niet als ‘loser’ te worden afgeschilderd. l’emploi du temps heeft daar hele mooie beelden bij gevonden: kille bedrijfslobby’s, eindeloze parkeerplaatsen en voorbijrazende auto’s op snelwegen. Dit zijn de drie werelden waarin je je kunt bevinden: de bedrijfslobby biedt (schijn)zekerheid en status, de snelweg biedt beweging en perspectief en de parkeerplaats is natuurlijk de tussenwereld waar je per se niet terecht wilt komen. Juist daar, in zijn auto, slaapt de hoofdpersoon — een ontslagen man die net doet of hij een baan heeft in Genève (bestaat er een betere stad om de anonimiteit en onbestemdheid mee te vangen? Zie ook le conseguenze dell’amore).
Het Italiaanse relatiedrama giorni e nuvole, dat hier vorig jaar in de bioscopen draaide, laat de verregaande gevolgen zien voor een relatie als de man na twee maanden eindelijk vertelt dat hij zijn goede baan kwijt is. Terwijl deze man vervolgens patserig het dure etentje voor zijn vrienden betaalt om de schijn van welvaart hoog te houden, kijkt zijn vrouw alweer verder naar de toekomst, en neemt een secretaressebaantje. Daar haalt ze haar neus niet voor op. Terwijl haar man steeds verder wegzinkt in zijn eigen ellende, legt zij het aan met de baas. Zo geeft zij een wel erg pikante draai aan de vaak gehoorde, opbeurend bedoelde reactie dat ontslag juist nieuwe kansen schept.

Schim
In tokyo sonata neemt de ontslagen vader van twee kinderen stiekem een baantje aan als schoonmaker in een winkelcentrum, waar hij samen met zijn collega’s onwennig zijn nieuwe werkkleding aandoet, ergens achteraf in een gang. Mooi detail is dat hij op de wc een collega met werkoverall de deur door ziet gaan en er met stropdas uit ziet komen: een lotgenoot dus die dankzij zijn stropdas in een mum van tijd is getransformeerd. Hij draait weer mee met de maatschappij, terwijl hij eerder met overall aan als een schim langs de winkelende mensen liep. De hoofdpersoon botst op een dag in het winkelcentrum zelfs bijna tegen zijn eigen vrouw op, en even lijkt het alsof zij hem niet ziet staan, of hem wil sparen door net te doen alsof ze hem niet herkent in zijn werkkleding.
Zo vindt elke film een eigen, treffend beeld voor de val die de personages maken op de maatschappelijke ladder. De regisseurs hebben de tijdgeest gevangen met alledaagse beelden die een extra betekenis krijgen door de huidige crisis.
Altijd bevreesd voor het oordeel van de ander houden de personages wanhopig vast aan hun oude attributen die hen ooit toegang gaven tot de wereld van de macht: de auto, de stropdas, de werkkoffer. Nu zijn het lege hulzen die ingeruild moeten worden voor dingen die echt belangrijk zijn in het leven en die een mens uiteindelijk meer status geven dan een mooie carrière.

Rare sprongen
In onze meritocratie ben je zelf verantwoordelijk voor je welzijn en kun je dat niet meer afschuiven op je afkomst. Alain de Botton schrijft dat er een prijs is die we moeten betalen om verder te komen dan onze voorouders: de eeuwige onrust dat we juist ver verwijderd zijn van wat we hadden kunnen zijn. Mensen meten hun geluk af aan de mensen dicht om zich heen en als die meer bereikt hebben dan jij dan is dat je eigen schuld en van niemand anders, een gedachte die uitermate statusangstverhogend werkt. Het enige voordeel van de huidige tijd is dat mensen de economische crisis als oorzaak kunnen aanwijzen voor hun ontslag en niet hun eigen falen. Toch zal er altijd schaamte zijn.
En uit schaamte maken mensen rare sprongen, alles om maar het respect van de omgeving te behouden en niet de risee van het gezelschap te worden. Het schrikbeeld: "Hij was ooit succesvol maar kijk eens wat er nu van hem is geworden, wat triest eigenlijk." Maar nog triester is het om, zoals in l’emploi du temps, in een bedrijfslobby te gaan zitten en op een van de lederen banken door de brochures te gaan bladeren, net alsof je je voorbereidt op een belangrijke afspraak, maar er na een tijdje uit te worden gegooid omdat je niet meer past in deze wereld waar je zo graag bij had willen horen. Ook al is het een schijnwereld.

Mariska Graveland

TOKYO SONATA draait nog in enkele filmtheaters. GIORNO E NUVOLE is te koop op dvd.