Denken staat vrij? Dat dacht je maar

  • Datum 03-07-2014
  • Auteur
  • Deel dit artikel

Scanners

Je moet er niet aan denken, dat iemand alles kan weten wat je denkt. Sciencefictionfilms als Scanners, The Dead Zone en X-Men voeren angstaanjagende telepaten op wier superkrachten griezelig dicht in de buurt van de nieuwste surveillance­tech­nieken komen. Wat betekent het als iemand alles van je kan weten en je diepste geheimen kent?

Door Mariska Graveland

‘Ik ben een god in het diepst van mijn gedachten’, dichtte Willem Kloos in 1894. In zijn gedachten was hij vrij, verheven als een god. Maar je kunt die eerste zin van zijn beroemde sonnet ook anders lezen: alleen in het diepst van zijn gedachten had hij de vrijheid om dit te denken. Wie nadenkt over de grenzen van privacy stuit al snel op de muren van het laatste bastion: je eigen gedachtewereld. Althans, je denkt dat je gedachten privé zijn. Daar blijft iedereen van af. Maar zijn ze wel zo van jezelf? Ze worden beïnvloed door talloze factoren van binnenuit en buitenaf. Zo is in het recente boek Waarom we voelen wat we voelen van hersenwetenschapper Giovanni Frazzetto te lezen dat men via minieme zweetsporen onbewuste emoties kan meten, die eerder actief zijn dan zichtbaar gedrag of gevoelde verlangens. Zo kijkt de technologie in het diepst van je gedachten.
Ook van invloed op je denken zijn gedragspatronen die ingegeven zijn door overlevingsmechanismen. Zo is vermijding of iets lijdzaam ondergaan een nuttige overlevingsstrategie in een crisissituatie, maar die strategie kan zo zijn ingesleten dat hij ook later in je leven in minder nuttige situaties de kop opsteekt. Zulke gedragspatronen zijn vaak ook weer te doorbreken. De vraag die daarna kan rijzen is: was je wel echt wie je denkt dat je was, als je alledaagse gedrag blijkbaar kan worden gestuurd door een overactief oerinstinct?

‘Privacy is diefstal’
Hoe kneedbaar je gedachtes ook zijn, toch voelt voor de meeste mensen gedachtelezen als de ultieme inbreuk op je privacy. Wat betekent het als iemand alles van je kan weten en je diepste geheimen kent? Mensen hechten aan hun privacy uit principe, schaamte, onzekerheid of introversie. Weinigen zullen helemaal transparant willen zijn, ook al werd er in Dave Eggers’ socialmedia-roman The Circle (2013) in extremo geredeneerd dat ‘privacy diefstal is’ omdat je zo anderen de kans ontneemt om van jouw ervaringen te leren en te genieten.
Het werkelijke motief achter transparantie is preventie: als je weet dat iedereen meekijkt, ga je je gelijk wenselijker gedragen. In de nabije toekomst zullen satellieten, drones en Dropcam alles wat er op de wereld gebeurt 24/7 registreren, zodat er kan worden teruggespoeld en ingezoomd op alles wat zich op aarde afspeelt. Maar wat iedereen dénkt is vooralsnog door geen drone te achterhalen. De vrees is wel dat Google Glass uitgerust zou kunnen worden met emotieherkenning, zodat je zelfs je gevoelens niet meer kan verbergen. Niet voor niets is het recht om onzichtbaar te zijn een groeiende behoefte, zie ook de roman Het verdwijnen van Robbert van Robbert Welagen, waarin een schrijver zonder iets te zeggen huis en haard verlaat om in een onooglijk Duits stadje een zo onzichtbaar mogelijk leven te leiden.

Prothese
Het vooralsnog fictieve idee van gedachtelezen levert in ieder geval wel uitstekend filmmateriaal op, hoewel in veel sciencefictionfilms meer de nadruk ligt op de sensationele mogelijkheden van gedachtelezen dan op de sociologische of psychologische kant ervan. Toch is het verleidelijk om in deze tijd, waarin de duistere keerzijde van de digitale revolutie steeds duidelijker wordt, gedachtelezen als metafoor voor de informatiemaatschappij te zien.
In David Cronenbergs Scanners en The Dead Zone zijn de hoofdpersonen behept met telepathische krachten. Cronenberg voert in Scanners voor het eerst een groot bedrijf en het militair-industriële complex op als aanstichters van psychobiologische verschrikkingen. Cronenberg zag als een van de eersten hoe mens, machine en bedrijven versmelten en één netwerk vormen, wat hem tot een profetische filmmaker maakt. De laatste jaren is steeds duidelijker geworden dat we onze privacy opgeven door onbewust of vrijwillig ons leven te delen met allerlei bedrijven en bijbehorende algoritmes. De mens heeft voor zijn overleving nu eenmaal protheses nodig, in dit geval de computer, want ons lichaam is relatief beperkt.
De digitale revolutie is een prothese die minder knelt dan de industriële, want iedereen geniet maar al te graag van de mogelijkheden die de technologie ons biedt om je brein te verlengen en je te verplaatsen zonder van je stoel op te hoeven staan. Maar dat je zoekresultaten als handelswaar op de advertentiemarkt komen, is eigenlijk een verkapte vorm van gedachtelezen.
In Scanners ontploft het hoofd van de man die door een telepathische scanner wordt ‘gelezen’, terwijl wij ons vandaag de dag lijdzaam laten doorlichten. We onderwerpen ons vrijwillig.

Bakstenen muur
Onze privégedachtes zijn ook de prooi in films als Village of the Damned, Minority Report, X-Men, Bis am Ende der Welt, What Women Want en de tv-serie True Blood.
In Village of the Damned (1965) kunnen de witharige kinderen niet alleen gedachtelezen maar mensen ook hun wil opleggen. Een professor wil met een tijdbom een einde maken aan hun kwaadaardige invasie. Om te voorkomen dat de kinderen zijn plan ontdekken door zijn gedachten te lezen, denkt de professor enkel nog aan een… bakstenen muur. Mindfulness avant-la-lettre.
In What Women Want kan Mel Gibson de ware gedachtes van vrouwen letterlijk horen en de versierder staat te springen om daar zijn voordeel mee te doen. Maar wil je wel weten wat anderen allemaal over je denken? Een omgekeerde variant is de stem van professor Xavier die in andermans hoofd kruipt in X-Men. Gedachtelezen wordt zelden als iets moois voorgesteld, misschien omdat mensen bang zijn voor hun gedachten en die van anderen.
Een klassieker die daar serieus op doorgaat is Tar­kov­ski’s Stalker, met de geheime ‘Kamer’ in de mysterieuze ‘Zone’ als plek waar je diepste verlangens materialiseren. Die onbewuste innerlijke wensen zijn vaak banaler dan men zou willen. Een van de bezoekers van de Zone is dan ook bang dat hij het verkeerde wenst, net als de man die ooit de Kamer bezocht om een zieke te redden, maar terug uit de Zone ontdekte dat deze was overleden, en hijzelf plotseling rijk was geworden. Misschien is de mens er wel helemaal niet aan toe om alles van zichzelf te weten en loopt zijn psychologische evolutie sterk achter bij de technologische.
Inmiddels bestaan er daadwerkelijk technieken waarmee je een beeld in iemands hoofd (bijvoorbeeld een plaatje van een dier) letterlijk kan visualiseren, iets waar Wim Wenders in Bis am Ende der Welt mee speelt. Dus misschien is de materialisatie van gedachtes over een tijd helemaal geen sciencefiction meer. Als die toegang maar een vrije keus blijft, want daarin schuilt de angst voor gedachtelezen: het verlies van controle.
In The Truman Show is dat idee tot in het extreme doorgevoerd. Jim Carrey speelt hierin een man die zonder dat hij het weet de hoofdrol heeft in een realityserie over zijn leven, waarin alles een decor is. Terwijl hij dacht dat hij een vrije wil had, blijkt hij tot in de kleinste details te worden gestuurd door een alwetende regisseur. Uiteraard verzet hij zich en weet hij zich te bevrijden, zodat de geruststellende boodschap is dat je toch je eigen leven in de hand hebt. Was dat maar waar.

Hollywood en Big Data

De filmbazen in Hollywood zetten alles op alles om de gedachten van hun publiek te lezen: met behulp van Big Data proberen ze kijkgedrag te voorspellen in de eeuwige jacht op hits.

Netflix en Amazon maken er geen geheim van: door opslag en analyse van de gegevens van hun gebruikers proberen ze in hun beleid steeds vraag en aanbod maximaal op elkaar aan te passen. Big Data zijn dus big business. Maar wat zijn (of is) het paraplubegrip Big Data precies? Het verzamelen van data is niet nieuw. Grote bedrijven hebben het altijd gedaan om klantprofielen te maken en hun producten te verkopen. In de wetenschap worden data verzameld om patronen te analyseren en voorspellen. De overheid gebruikt ze om de bouw van wegen en ziekenhuizen te plannen. Maar dankzij de opkomst van internet en sociale media zijn Big Data zo groot geworden, dat het verzamelen ervan een doel op zich lijkt te worden. In zoveel gegevens moet altijd wel ergens een kern van waarheid over iets gevonden worden, lijkt de gedachte. En ook de filmindustrie ontsnapt er niet aan.
Nog niet zo lang geleden hadden filmproducenten niet zo heel erg veel middelen in handen om het succes van een film te voorspellen. Recensies, verkochte kaartjes, en reeds behaalde resultaten die geen garanties voor de toekomst gaven. "Nobody knows anything", is de beroemde uitspraak van producent William Goldman, om aan te geven dat niemand in de filmbizz met zekerheid wist wat zou aanslaan bij het filmpubliek.
Maar dat was toen. Nu zijn er de Internet Movie Database die de favorieten en zoekresultaten van z’n gebruikers bijhoudt, Twitter, Facebook en andere sociale media waar films getagd worden, en zijn er gekoppelde kassasystemen, VOD-platforms die precies kunnen bijhouden hoe, waar, wanneer en hoe lang mensen naar hun producten kijken. Even op pauze gedrukt om een kopje thee te zetten? Netflix weet meteen of dat voor of na de 38ste minuut is waarin Dr. Gregory House zijn beroemde ‘openbaring’ hoort te krijgen en of ze daar scenariotechnische conclusies uit moeten trekken. De streaming gigant zet op grond van data-analyse zelfs verschillende trailers in voor mannen (met de vrouwelijke ster) en vrouwen (met de mannelijke held).
De Hollywood-studio’s gebruiken data-analyse zoals twittersentimenten, het aantal clicks dat een trailer krijgt, hoe vaak een titel of ster in zoekmachines wordt ingevoerd en aantallen verkochte kaartjes voor strategische beslissingen rondom de productie, casting en marketing van nieuwe films. De schaal is groter dan ooit tevoren, en door de constante stroom aan nieuwe digitale gegevens kunnen beslissingen bijna in ‘real time’ worden genomen. Blijkt een ster in een andere film ‘box office poison’? De kans is groot dat hij direct van de set wordt gehaald. Volgens de Adobe Digital Index — al enkele zomers bezig met filmsuccessen (met succes) voorspellen — zal het deze zomer gaan om — in volgorde van Nederlandse uitbreng — The Raid 2, The Fault in Our Stars, Transformers 4, The Purge 2 en Guardians of the Galaxy. Inderdaad: bijna allemaal vervolgdelen in succesvolle franchises. Wat dat betekent voor inventiviteit en innovatie laat zich raden.

Dana Linssen