Charles Burnett

De kritische en empathische cinema van Charles Burnett vond lange tijd maar moeizaam z’n weg naar de bioscoop. In Eye Filmmuseum kun je een selectie van zijn films zien.

Voor een regisseur die al zo vroeg blijk gaf over een enorm talent te beschikken – zijn regiedebuut Killer of Sheep won in 1977 de prijs van de filmkritiek op het filmfestival van Berlijn – is Charles Burnett (Verenigde Staten, 1944) schandalig behandeld.

Schandalig behandeld door wie? Je denkt natuurlijk: door het volledig op winst gerichte Amerikaanse productiesysteem, dat anno 1977 geen ruimte wilde maken voor een subversieve zwarte stem. Wel voor blaxploitation trouwens. Maar nee. Althans: niet alleen maar. Het blijkt jaren en jaren te hebben gekost om de muziekrechten geregeld te krijgen. De film circuleerde al wel op internationale festivals, maar het duurde decennia voor er een release kwam.

Daar hield de tegenwerking niet op. In de jaren negentig, nadat Killer of Sheep inmiddels was opgenomen in de Library of Congress als een essentiële Amerikaanse film, belandde Burnetts thriller over corruptie bij de LAPD The Glass Shield (1994) door persoonlijk toedoen van Harvey Weinstein bijna een jaar op de plank, schreef The Guardian in 2021. De film werd vervolgens in een paar bioscopen uitgebracht als nieuwe “hip-hop-heavy” hood film, wat het overduidelijk niet is. Maar ja, een zwarte acteur, een rol van Ice Cube en een zwarte regisseur, dan moet het wel een hood film zijn, niewaar?

We laten de kleingeestigheid voor wat die is. In 2025 ging Burnett voor Interview Magazine in gesprek met filmmaker Barry Jenkins. Ze hadden elkaar in 2017 ontmoet in Rotterdam, waar Jenkins door IFFR was uitgenodigd om een masterclass te geven. Een maand later zou Jenkins een Oscar winnen voor Moonlight. Burnett was als toeschouwer in de zaal gaan zitten, tot een paar cinefielen z’n aanwezigheid opmerkten en het hele publiek opstond en begon te applaudisseren. In het gesprek vertelt Burnett over z’n leven, z’n denken, over de invloed van Malcolm X en Martin Luther King en over de achtergronden van zijn films.

Jenkins verwoordt in het interview wat je steeds opnieuw leest en hoort: veel Afro-Amerikanen die opgroeiden in de jaren zeventig en tachtig zagen in Burnetts films voor het eerst (aspecten van) hun eigen leven op het scherm. De rol van ouders en grootouders, ooms en tantes, van oude en nieuwe religie, hoe er gespeeld werd, hoe mensen met elkaar spraken, de muziek die door de huizen klonk. Het zit allemaal in Killer of Sheep, een monumentale film die Charles Burnett voor slechts tienduizend dollar maakte als afstudeerfilm. Je zou de film een alternatieve kroniek kunnen noemen van het leven in de wijk. Op de website van Criterion staat een mooie beschouwing die uitpluist wat de film zo speciaal maakt.

Het zal niemand verbazen dat Burnett in z’n artistieke keuzes een tegenstem wilde laten horen. In The Glass Shield gebruikt hij een kleuren­palet van verzadigd blauw om een vreemde, droomachtige atmosfeer te creëren in een verhaal over politiecorruptie. Gebaseerd op feiten trouwens, want er bestond in het sprookje dat Los Angeles wil zijn echt een groot boos politiebureau waar het racisme systemisch gromde en de corruptie het gebouw tot in de spouwmuren had aangetast. Ook die interpretatie verhindert niet dat The Glass Shield voelt als een verzameling decors met acteurs en niet als een echte wereld, maar hij versterkt wel de notie dat je in de films van Charles Burnett een glimp kunt opvangen van een alternatieve evolutie van de Amerikaanse film. Als Hollywood begin jaren tachtig niet rechts- maar linksaf was geslagen. Een kritische Amerikaanse cinema zou in deze alternatieve route een realiteit zijn.

Een empathische Amerikaanse cinema ook. The Glass Shield is een politiefilm zonder geweld, om iets te noemen. Terwijl in Hollywood tot op de dag van vandaag onvrede heerst over het gebrek aan hoofdrollen voor oudere acteurs, regisseerde Burnett in 1999 James Earl Jones en Lynn Redgrave in The Annihilation of Fish. Nota bene in een romantisch drama. Hij is zojuist ontslagen uit een psychiatrische kliniek omdat de instelling niet langer geloofde dat hij werd lastiggevallen door een demon, zij heeft een liefdesrelatie met de negentiende-eeuwse componist Giacomo Puccini.

Hier zijn twee mensen die via elkaar elk op hun eigen manier een beetje meer grip op de realiteit krijgen. Geen moment maakt Burnett een karikatuur van hun excentrieke kijk op de wereld, hij koestert die juist. Het is een empathie die zeldzaam is in de Amerikaanse mainstream, maar die voor hem vanzelf spreekt.

Het programma ‘Everyday Blues: The Films of Charles Burnett’ is van 26 november t/m 23 december 2026 te zien in Eye Filmmuseum. Killer of Sheep draait vanaf 26 november ook landelijk in de bioscoop.