Under the Flags, the Sun

Alfredo Stroessner heerste maar liefst vijfendertig jaar lang over Paraguay. Met enkel archiefbeelden creëert Juanjo Pereira een razend actueel betoog tegen apathie.

Wat zijn daders voor mensen? Voor haar imposante boek Angstaanjagend normaal: Over oorlogsmisdadigers, genocideplegers en terroristen verdiepte Alette Smeulers zich jarenlang in die vraag. Verrassend is het misschien niet, maar het blijken vaak gewone mensen die collectieve misdaden plegen. Mensen die zichzelf niet als dader, maar als slachtoffer zien in de strijd tegen het echte kwaad. Die neiging om je eigen wandaden goed te praten, is maar al te menselijk. Het geweten moet gesust worden.

In haar boek trekt Smeulers parallellen met nu en wijst op het gevaar van apathie. Velen denken nog steeds: ach, het zal wel goedkomen, we zijn de kwaadsten niet. De documentaire Under the Flags, the Sun, volledig opgebouwd uit zeldzaam archiefmateriaal, legt zulke expliciete verbanden niet, maar voelt even actueel als Smeulers’ boek. Met zijn film haalt Juanjo Pereira de langstdurende dictatuur in Zuid-Amerika uit de vergetelheid: die van Alfredo Stroessner, van 1954-1989 aan de macht in Paraguay.

Als er een handboek dictatuur zou bestaan, dan volgde Stroessner dat nauwgezet: het dehumaniseren van iedereen die hem in de weg stond, het rationaliseren en rechtvaardigen van marteling en moord, het wijzigen van de grondwet zodat hij elke vijf jaar weer tot president kon worden uitgeroepen. Tegenstanders bestempelde hij als haatzaaiers en als bedreiging voor democratie en vrijheid, een omkering en projectie van de eigen wandaden die ons inmiddels maar al te bekend voorkomt.

De weinige archiefbeelden die Juanjo Pereira bij elkaar kon sprokkelen, hebben geen commentaar nodig: een poster met daarop: “Stroessner vertegenwoordigt een wil, een volk, een hoop” doet gelijk denken aan onze tijd en de behoefte aan een sterke leider die de ‘volkswil’ uitvoert. De aantrekkingskracht daarvan leek lange tijd verdwenen, voor een generatie die de Tweede Wereldoorlog nog als ijkpunt had. Die tijd lijkt voorbij.

Buffer
Mooie woorden moeten extreme daden verhullen of op zijn minst verzachten voor de massa, zo laat Under the Flags, the Sun zien. Stroessners propagandaleus “Vrede en vooruitgang” staat in schril contrast met de feiten. Onder de vlag van Operatie Condor, waarin zes door de VS gesteunde Zuid-Amerikaanse junta’s samenspanden, werd een genocide uitgevoerd op de inheemse Aché-gemeenschap en werden tienduizenden andere Paraguayanen vermoord en honderdduizenden gevangengezet en gemarteld.

De ‘archieven van terreur’ die in de jaren negentig in Asunción zijn gevonden, bevatten bewijs dat de misdaden werden gepleegd onder het wakend oog van de CIA. Stroessner regeerde met steun van het Witte Huis omdat het land een buffer moest vormen tegen het communisme.

Stroessner, zelf van Duitse afkomst, ontving gevluchte nazi’s met open armen. Die ontmoetten elkaar in Hotel Tirol, waar Stroessner kind aan huis was. De meest beruchte was Auschwitz-arts Josef Mengele, die in 1959 gewoon staatsburger van Paraguay mocht worden om uitlevering te voorkomen. Het rechtse beleid van Stroessners Colorado-partij maakte van Paraguay jarenlang een toevluchtsoord voor rijke en beruchte figuren. Ook nu nog trekt het land allerlei mensen die het liefst zonder wetten en regels willen leven, zoals te zien was in de geweldige tv-serie Wakker in Paraguay.

Stenen hoofd
Stroessners ondergang werd van zeer nabij georkestreerd: generaal Andrés Rodríguez, nota bene aangetrouwde familie, pleegde uiteindelijk een coup. Stroessners standbeeld eindigde tussen het schroot in de gemeentelijke werkplaatsen van Asunción. De arbeiders daar legden het stenen hoofd op een oude autoband als een soort kussen – een absurdistisch beeld dat Pereira ook heeft opgeduikeld. Stroessner zelf bracht zijn laatste jaren door op een landgoed even buiten Brasília en overleed in 2006 zonder dat het ooit tot een rechtszaak kwam. De Colorado-partij is nog steeds aan de macht.

Des te belangrijker dat Under the Flags, the Sun is gemaakt. Niet alleen om de historische kennis over Paraguay te vergroten; het is een film voor onze tijd. Een groot deel van het materiaal komt van buitenlandse nieuwsmedia. Andere beelden zijn opgenomen door anonieme camerapersonen, die vast een groot risico liepen – persbreidel staat ook voorin het handboek voor autocraten.

De beelden worden extra onheilspellend doordat Pereira ze soms achterstevoren of in slowmotion afspeelt en glitches en insectengezoem heeft toegevoegd. Zijn film is niet zo filosofisch en persoonlijk als de onovertroffen documentaires van de onlangs overleden Patricio Guzmán over de dictatuur van Augusto Pinochet in Chili, maar Pereira weet de ‘vergeten dictator’ van Paraguay wel weer akelig actueel te maken.