Dansplaining #62

Dan Hassler-Forest zoekt als de Indiana Jones van de filmwetenschappen naar verborgen betekenissen en geheime kamers van de filmgeschiedenis.

Films hebben slechteriken nodig. Ze geven niet alleen de hoofdpersonen iets om zich tegen af te zetten, maar geven ook vorm aan een gevoel van angst of onrust dat door een groot publiek gezamenlijk wordt ervaren.

Tijdens de Koude Oorlog was het de dreiging van het communisme, dat op allerlei manieren gestalte kreeg: van snode KGB-agenten tot buitenaardse wezens die onze individualiteit afpakten. In de jaren van Reagans ‘War on Drugs’ zagen we steeds opnieuw kwaadaardige drugsbarons op het witte doek, die eveneens symbool stonden voor een extern gevaar. De laatste jaren zijn het steeds vaker de extreem rijken die het moeten ontgelden. Waar we ooit droomden van hogere welvaart, is het nieuwe motto juist: “Eat the rich!”

We zien het op steeds meer plekken terug: van Europese arthouse-hits als Triangle of Sadness tot Netflix-hits als Knives Out: Glass Onion en recente horrorfilms als Ready or Not 2 en Send Help. Allemaal delen ze dezelfde mentaliteit: de meest verwerpelijke personen zijn de extreem rijken. Niet alleen mogen we onbeschaamd honend lachen om hun egomaniakale waanbeelden, maar we juichen het met zijn allen toe wanneer er op de meest groteske manieren met ze wordt afgerekend.

Deze kritische houding is niet geheel nieuw, maar eerder terug van weggeweest. In de jaren dertig en veertig, toen de klassieke Hollywoodfilm haar vaste vorm vond, werd deze populistische kunstvorm gedomineerd door een sceptisch perspectief op rijkdom. Film was een medium voor werkende mensen, voor wie enorme welvaart zowel een droom was als een symptoom van een oneerlijk systeem.

Het is de meest wezenlijke tegenstelling in kapitalistische cultuur: we herkennen de onrechtvaardigheid van het systeem, maar willen tegelijkertijd met een gerustgesteld gevoel weer naar huis gaan. Het happy end van een klassieke Hollywood-film herstelt daarom de morele balans, zodat de immorele rijkaard wordt bestraft en de ‘gewone man’ uiteindelijk beloond wordt met een zorgeloos bestaan.

Bijna honderd jaar later is de vermogensongelijkheid voor het eerst weer zo groot als in de jaren twintig. Geen wonder dus dat rijke mensen opnieuw deze rol krijgen toebedeeld. Maar er is iets veranderd: de schaamteloze corruptie van het Trump-regime, de grootheidswaan van miljardairs als Elon Musk en de onthullingen rondom Jeffrey Epstein hebben het onmogelijk gemaakt om de illusie nog in stand te houden. Het gaat niet om een paar rotte appels, maar om een systeem dat tot in zijn diepste kern verrot is.

Uiteraard bieden deze films geen zicht op een alternatief. Maar als nieuw cultuurfenomeen fungeren ze in ieder geval als uitlaatklep voor de opgebouwde woede ten opzichte van de huidige oligarchie.